eul_wid: obk-aa
DOI 10.5281/zenodo.20418549

Andromachus the Elder Physician of Crete Hymn to Nero the Antidote in Greek

The Hymn to Nero the Antidote is a first-century CE Greek didactic poem composed by Andromachus the Elder, a physician from Crete who served Emperor Nero. The work presents an elaborate and refined recipe for a universal antidote known as a theriac, dedicating this sophisticated pharmacological compound to the emperor. Its fourteen passages detail a complex formula of numerous ingredients, which later became standardized in medical tradition as the Theriaca Andromachi. This recipe significantly expanded upon earlier antidotal preparations by prominently incorporating viper’s flesh as a key component. The poem’s primary subject is this compound theriac, a multi-ingredient prophylactic intended to counter poisons and venoms. Its themes encompass the synergy of compound pharmacy, the role of imperial patronage in legitimizing medical innovation, and the strategic use of poetic form as a vehicle for transmitting precise technical knowledge.

The text survives not as an independent manuscript but is preserved through quotation within later pharmacological works. It is most notably embedded in the second-century CE treatise On Antidotes by the physician Galen, who quotes the recipe at length and provides commentary on its use and preparation. Andromachus’s formula became a foundational pharmaceutical text. Through Galen’s detailed endorsement and advocacy, the Theriaca Andromachi evolved into the authoritative theriac recipe for subsequent centuries, often referred to as Galene. It exerted a profound influence on Byzantine, Arabic, and early modern medical practice, standing as a key landmark in the history of toxicology and the tradition of didactic medical poetry.

1 Κλῦθι πολυθρονίου βριαρὸν σθένος ἀντιδότοιο,
2 [para]Καῖσαρ, ἀδειμάντου δῶτορ ἐλευθερίης,
3 κλῦθι Νέρων· ἱλαρήν μιν ἐπικλείουσι Γαλήνην
4 [para]εὔδιον, ἣ κυανῶν οὐκ ὄθεται λιμένων,
5 οὐδ’ εἴ τις μήκωνος ἀπεχθέα δράγματα θλίψας
6 [para]χανδὸν ὑπὲρ στυγνῆς χεῖλος ἔχει κύλικος,
7 οὐδ’ εἰ κωνείου πλήσει γένυν· οὐκ ἀκονίτου
8 [para]μέμψεται, οὐ ψυχροῦ χυλὸν ὑοσκυάμου,
9 οὐ θερμὴν θάψον τε καὶ ὠκύμορον πόμα Μήδης,
10 οὐδὲ μὲν αἱμηρῶν ἕλκεα κανθαρίδων,
11 οὐ ζοφερῆς ἔχιός τε καὶ ἀλγεινοῖο κεράστου
12 [para]τύμματα, καὶ ξηρῆς διψάδος οὐκ ἀλέγοι.
13 σκορπίος οὐκ ἐπὶ τήνδε κορύσσεται, οὐδὲ μὲν αὐτή
14 [para]ἀσπὶς ἀδηρίτων ἰὸν ἔχουσα γόων.
15 οὐ μὲν απεχθομενος και δρυας ἀντιάσειε
16 [para]καὶ κατὰ φωλειὸν θερμὸς ἔνερθε μένοι·
17 οὐκ ἀλέγοι δρυίναο, ἀναίμακτον δ’ ἔχει ἰόν
18 [para]αἱμοροῒς τοίῳ δαμναμένη πόματι.
19 οὐ μὲν ἀπεχθήεντα φαλάγγια σίνεται οὕτως
20 ἀνέρα, φρικαλέον δ’ ἄχθος ἔθηκε πόνων.
21 οὐχ ὕδρος οὐδ’ ἐπὶ χέρσον, ὅθ’ ὕδατα καρκίνος αἴθει,
22 [para]βοσκόμενος, θερμῆς 〈τ’〉 ἤρξατο πρῶτον ἄλης,
23 χέρσυδρος θανάτῳ πεπαλαγμένα χείλεα σύρων
24 [para]ἀντόμενος γλυκεροῦ τέρμα φέροι βιότου.
25 τῇ πίσυνος λειμῶσι θέρους ἔνι τέρπεο, Καῖσαρ,
26 [para]καὶ Λιβυκὴν στείχων οὐκ ἀλέγοις ἄμαθον·
27 οὐδὲ μὲν ἀμφίσβαινα φέροι μόρον, οὐδέ τις ἤδη
28 [para]φρυνὸς ἐνὶ ξηροῖς βοσκόμενος πεδίοις.
29 ῥεῖα δὲ καὶ στομάχοιο φέροις ἄκος οἰδήναντος
30 καὶ θοὸν ἰήσαι’ ἄσθμα κυλινδόμενον·
31 ἢ ὁπόταν περὶ γαστρὶ κυκώμενον ἔνδοθι πνεῦμα
32 [para]κυμαίνῃ κωφὸν κῦμα βιαζόμενον·
33 ἢ ὅτ’ ἐνὶ στροφάλιγγι ἀπηνέι κυμήνειεν
34 [para]ἔντερον ἢ ταναοῦ σφυγμὸν ἔχωσι κόλου·
35 ἢ ὁπόταν χολόεντες ὅλον δέμας, ἔξοχα δ’ ὄσσε,
36 [para]καὶ μερόπων χροιὴν πάμπαν ἀνηνάμενοι
37 ἴκτερον ἱλάσκωνται ἀπηνέα, μηδ’ ἐπὶ θοίνην,
38 [para]εἰ καί σφιν μακρὸν Ζεὺς πετάσειε πέρας,
39 νεύοιεν, μοῦνον δὲ κατηφέα θυμὸν ἔχοντες
40 φεύγωσι σφετέρων ἤθεα κηδομένων.
41 εἰ δέ που ἢ κακοεργὸν ἴδοις ἐπὶ σώμασιν ὦχρον,
42 [para]ῥύσαι’ ὑδρηλὴν νοῦσον ἐπεσσυμένην,
43 καὶ φαέων ἀμβλεῖα ἄφαρ λάμψειεν ὀπωπή
44 [para]τῷ καὶ ἀρχομένης οὐκ ἀλέγοι φθίσιος.
45 οἴη καὶ τετάνοιο καὶ ἀρχομένοιο τενόντων
46 [para]σπάσματος ἦρε βυθοῦ ἄχθος ὀπισθοτόνου
47 ἤ τ’ ἄρα καὶ θώρηκος, ὅσην ὠτρύνατο χώρην
48 λοξὸς ἀναθλίβων πνεύμονα κοῦφον ὑμήν,
49 ἢ ὅτε φρικαλέην τις ἔχοι περὶ κύστιν ἀνίην
50 ἕλκεος ἢ καί που δαμναμένοιο πόρου
51 οὖρον ἐπιφράσσοιτο, ὅτ’ ἄσχετα πολλάκι καυλός
52 [para]ὁρμαίνῃ κενεὴν σεύμενος ἐς Κυθέρην.
53 νεφρῶν δ’ ἡνίκα φῶτα κατ’ ἰξύος ἄλγος ἐπείγοι,
54 [para]θαρσήσας ταύτην ἐξελάσεις ὀδύνην.
55 καὶ μογερῶν στέρνων ἀπολύσεται ἔμπυον ἰλύν
56 [para]πινομένη πολλοὺς μέχρις ἐπ’ ἠελίους.
57 ἀλθήσει〈σ〉 καὶ λοιμὸν ἀηδέα πᾶσαν ἐπ’ ἠῶ
58 [para]δύσπνοον ἐκ τοίης παρθέμενος πόσιος,
59 καὶ κυνὸς ὑδροφόβην γενύων λυσσῶσαν ἐρινύν
60 φεύξεαι εὐόδμῳ γαῦρος ἐπ’ ἀντιδότῳ.
61 Τῆς δ’ ἤτοι κυάμοιο, τὸν εὔσκιον ἔτρεφεν ὕδωρ
62 [para]τέλμασι καὶ πολλοῖς κρυπτόμενον πετάλοις,
63 Νειλώου κυάμοιο δίδου βάρος ἄμμιγα χεύας
64 [para]θερμὸν ὕδωρ τρισσῶν κιρνάμενος κυάθων.
65 πίνοιεν δ’ ὅτε κοῖτον ἄγοι κνέφας, ἄλλοτε δ’ ἠοῦς,
66 [para]ἄλλοτε καὶ διπλῆν ἐς πόσιν ὀρνύμενοι·
67 ἠοῦς μὲν κεράσαιο παρηγορέων κακοῦ ὁρμήν
68 [para]ὅσσοις ἀλγεινὸς λάμπεται ἠέλιος·
69 νυκτὶ δ’ ὁμῶς ὅσσοις περ ἐπώδυνος ἕσπεται ὄρφνη
70 εὐνάστειραν ἔχοις τειρομένων πρόποσιν·
71 ἰοβόλων δ’ εἰ καί τις ὑπὸ γναμπτῆρι δαμείη
72 [para]ἢ μογερὸν κυανοῦ πῶμα λάβοι θανάτου,
73 ἴσην ἐντύναιο κατ’ ὀρφναίην τε καὶ ἠῶ
74 [para]δαμναμένοις ἱλαρὴν παρθέμενος κύλικα.
75 καί κεν ἀυπνείοντας ἄγοις ἐπὶ κοῖτον ἑτοίμως
76 γηθαλέους ταύτῃ, Καῖσαρ, ἀνωδυνίῃ.
77 Πρῶτα μὲν ἀγρεύσαιτο κακήθεας ἐμπέραμος φώς
78 [para]τολμηρῇ μάρπτων χειρὶ θοοὺς ὄφιας,
79 τοὺς ἤδη κρυεροῦ ἀπὸ χείματος οὐκέτι γαίης
80 κρύπτουσι στεινοὶ πάμπαν ἔνερθε μυχοί,
81 εἰαρινὴν δ’ ἐφ’ ἅλωα χυτὸν βόσκονται ἀν’ ἄλσος
82 [para]διζόμενοι χλοεροῦ σπέρμα λαβεῖν μαράθου,
83 ὀξυτέρην τὸ τίθησιν ἐφ’ ἑρπηστῆρσιν ὀπωπήν
84 [para]πιαῖνον δειλοῖς ἄλγεα βουπελάταις.
85 τῶν δ’ αὐτῶν οὐράς τε καὶ ἰοβόλους ἀπὸ κόρσας
86 [para]τάμνοις καὶ κενεὰς γαστέρας ἐξερύοις·
87 οὖλα γὰρ ἀμφοτέρωθε φέρει ἐπὶ τύμμασιν ἄχθη
88 [para]λυγρὸν ὑπ’ οὐραίην ἰὸν ἔχων φολίδα·
89 τούνεκά οἱ τμήσαιο κατ’ αὐχένα ἠδὲ κατ’ ἄκρα
90 ὅσσον πυγμαίης χειρὸς ἔνερθε βάθος·
91 λοίγια δὲ σταλάουσι σὺν αἵματι, τῶν ἀπὸ πέζαν
92 [para]ἐκτὸς ἔχων ἱλαρὴν δέ〈ρ〉ξεαι ἀντολίην.
93 ὁππότε δὴ τὰ γένοιτο, τότ’ ἐν κεραμηίδι χύτρῃ
94 [para]κατθέμενος πυρσῷ σάρκας ἐπιφλεγέτω
95 ὕδατος ἐγχεύας ὅσον ἄρκιον ἠδέ τ’ ἀνήθου
96 [para]κλῶνας, ἐχιδναίῃ σαρκὶ συνεψόμενος·
97 ἡνίκα δὲ σκολιαὶ μὲν ἀπορρείωσιν ἄκανθαι
98 [para]καὶ κακὸν οἰδήνῃ νῶτον ὕπερθεν ἔχις,
99 ἐκτὸς ἕλοι ζείοντα καταψύχων κυκεῶνα,
100 ὄφρ’ ἑκὰς ἐντύναι σάρκας ἀπεχθομένας
101 ἑρπηστῶν τ’ ἰόεντας ἀπορρίψειεν ἀκάνθας
102 [para]πάμπαν ὑπ’ εὐδίφου χειρὸς ἐλεγχομένας.
103 αὐαλέου δ’ ἐπὶ τῇσι βαλὼν εὐεργέος ἄρτου
104 [para]ὅσσον τερσῆναι σάρκα δύναιτο, τροχούς
105 πλάσσασθ’, ὁππότε μίγδα κύτει περιηγέος ὅλμου
106 [para]θλασθῇ, καὶ σκιεροῦ κάτθες ὑπὲρ δαπέδου.
107 αὐτίκα δὲ σκίλλην τριχοειδέσιν ἄμμιγα φλοιοῖς
108 [para]σταιτὶ περιπλάσσας θάλπε κατὰ φλογιῆς,
109 ὄφρα κεν ὀπταλέην τε καὶ οὐ σκληρὴν περὶ κόρσην
110 ἐντύναις σποδιῆς ἠρέμα δαιομένης.
111 καὶ ρ’ ὅτε θαλπομένη〈ν〉 ῥήξῃ σέλας, ἔκτοθι πυρσοῦ
112 [para]κάτθεο καὶ τρισσὴν σαρκὸς ἕλοις μερίδα
113 ὁλκῆς καὶ στρυφνοῖο βάλοις δοιὼ ὀρόβοιο·
114 [para]εὐ δ’ ὑπέρῳ μίξας συνδονέων μυχόθεν
115 αἴνυσο καὶ δινήεντας ἀνάπλασσε τροχίσκους·
116 [para]τοὺς δ’ ἑκὰς ἠελίου ψύχεο τερσομένους.
117 τῶν δ’ ἤτοι δραχμὰς μὲν ὑπὸ πλάστιγγος ἀφέλκοις
118 [para]δοιὰς τὴν πέμπτην παρθέμενος δεκάδα,
119 ἥμισυ θηρείοιο βαλὼν τροχοειδέος ἄρτου,
120 καὶ δολιχὸν σταθμῷ τόσσον ἔχοι πέπερι·
121 ἶσα δ’ ὀποῦ μήκωνος ἕλοι〈σ〉 καὶ μάγματος αὕτως,
122 [para]μάγματος ἡδυχρόου τόσσον ἐφελκομένου.
123 δώδεκα δὲ ξηροῖο ῥόδου δραχμαῖσιν ἰσάζοις
124 [para]φύλλα καὶ Ἰλλυρίην ἴριδα κατθέμενος
125 κυανέης μίξαιο μελιπτόρθου γλυκυρίζης
126 [para]τόσσον καὶ γλυκερῆς σπέρματα βουνιάδος,
127 σκόρδ〈ε〉ιον καὶ κλεινὸν ὀπὸν μίσγοιο θυώδη
128 [para]βαλσάμου Συρίης ἔνδοθεν αἰνύμενος·
129 τοῖς δ’ ἔπι καὶ κινάμωμον ἰσάζεο, μηδέ σε λήθῃ
130 ἀγαρικὸν τούτοις ἰσοβαρὲς θέμεναι.
131 ἢ ἔτι καὶ σμύρνης καὶ εὐόδμου κόστοιο
132 [para]καὶ κρόκου, ὅν τ’ ἄντρον θρέψατο Κωρύκιον,
133 καὶ κασίην Ἰνδήν τε βάλοις εὐώδεα νάρδον
134 [para]καὶ σχοῖνον νομάδων θαῦμα φέροις Ἀράβων
135 καὶ λιβάνου μίσγοιο καὶ ἀγλαΐην στήσαιο
136 [para]ἄμμιγα κυανέῳ κατθέμενος πεπέρει
137 δικτάμνου τε κλῶνας ἰδὲ χλοεροῦ πρασίοιο
138 [para]καὶ ῥῆον, στοιχὰς δ’ οὐκ ἀπάνευθε μένοι,
139 οὐδέ νυ πετροσέλινον ἰδ’ εὐώδης καλαμίνθη
140 δριμύ τε τερμίνθου δάκρυ Λιβυστιάδος,
141 θερμὸν ζιγγίβερι κεὔκλωνον πενταπέτηλον·
142 [para]τὰς δοιὰς δραχμῶν πάντα φέροι τριάδας.
143 αὐτίκα καὶ πολίου πίσυρας ὁλκὰς βαρυέσσας
144 [para]ἠδὲ χαμαιζήλου πτόρθος ἄγοι πίτυος
145 καὶ στύρακος μήου τ’ ἰδὲ βοτρυόεντος ἀμώμου
146 [para]καὶ νάρδου, Γαλάτης ἣν ἐκόμισσεν ἀνήρ,
147 Λημνιάδος μίλτοιο καὶ ἐκ Πόντου παράλοιο
148 [para]φοῦ καὶ ἐρημαίης πρέμνα χαμαιδρυάδος,
149 μαλαβάθρου καλὰ φύλλα καὶ ὀπταλέην χαλκῖτιν
150 μίσγεσθαι ῥίζης οὐ δίχα γεντιάδος,
151 ἄννησον χυλόν θ’ ὑποκιστίδος ἠδέ νυ καρπόν
152 [para]βαλσάμου λιπαρὸν κόμμι διηνάμενος
153 καὶ μαράθοιο σπέρμα καὶ Ἰδαῖον κραδάμωμον
154 [para]ἠδ’ ἄκορον στήσαις παρθέμενος σέσελι,
155 δάκρυον εὖ μίσγοιο βαλὼν κυανωπὸν ἀκάνθης
156 [para]θλάσπι τε σὺν τούτοις ἰσοβαρὲς τελέθοι,
157 τόσσον δ’ ὑπερικοῦ, τόσσον δ’ ἐπιμίσγεο ἄμμι,
158 [para]καὶ σαγαπηνὸν ἄγοι τετράδα τοσσατίην.
159 δοιὰς δ’ εἰσάξεις τά περ Ἴστριος ἔκβαλε κάστωρ
160 μήδεα καὶ λεπτὴν ῥίζαν ἀριστολόχου
161 δαυκείου τε σπέρμα καὶ αὐαλέην ἄσφαλτον
162 [para]ἰοβόλων κοίταις ἀντία δαιομένην,
163 ἶσα δ’ ὀποῦ πάνακος συμμίσγεο κενταυρείῳ
164 [para]χαλβανίδος λιπαρῆς ἰσόμορον θέμενος.
165 καὶ τὰ μὲν ἐν θυίῃ πολιῷ μαλθάσσεο οἴνῳ
166 [para]ὅσσα περ ὑγροτέροις δάκρυσιν ἐμφέρεται·
167 κόψας δ’ εὖ λείαινε, τά κεν ξυλοειδέα πάντα
168 [para]Ἀκταίῳ μίσγοις συγκεράσας μέλιτι.
169 Ἱλήκοις ὃς τήνδε μάκαρ τεκτήναο, Παιών,
170 εἴτε σε Τρικκαῖοι, δαῖμον, ἔχουσι λόφοι
171 ἢ Ῥόδος ἢ Βούρινα καὶ ἀγχιάλη Ἐπίδαυρος,
172 [para]ἱλήκοις, ἱλαρὴν δ’ αἰὲν ἄνακτι δίδου
173 παῖδα τεὴν Πανάκειαν· ὁ δ’ εὐαγέεσσι θυηλαῖς
174 ἱλάσεται τὴν σὴν αἰὲν ἀνωδυνίην.