---
title: "Commentary on Ptolemy's Mathematical Syntax: On Book 1"
title_greek: "Ὑπόμνημα εἰς Πτολεμαίου Μαθηματικὴν Σύνταξιν, Αʹ"
author: Theon of Alexandria
eul_wid: spw-af
eul_aid: spw
canonical: "https://eulogikon.org/works/theon-alexandria-commentary-ptolemy-syntax-on-book-1-spw-af"
lang: grc
period: Late Antique
dialect: Koine
content_hash: "sha256:6c40368547e6d4addd8ba011c5af995c8048735f79dd1a2be74e94f7904e0788"
content_modified_at: "2026-11-15"
license: "https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/"
---

# Commentary on Ptolemy's Mathematical Syntax: On Book 1

*Ὑπόμνημα εἰς Πτολεμαίου Μαθηματικὴν Σύνταξιν, Αʹ*

**Author:** Theon of Alexandria

**eul_wid:** `spw-af` · [HTML page](https://eulogikon.org/works/theon-alexandria-commentary-ptolemy-syntax-on-book-1-spw-af)

## Text

Part of [Commentary on Ptolemy's Mathematical Syntax I–IV](/works/theon-alexandria-commentary-ptolemy-syntax-spw-ab)

`317`

Θέωνος ἀλεξανδρέως τῆς παρʼ αὐτοῦ γεγενημένης ἐκδόσεως εἰς τὸ πρῶτον τῆς συντάξεως Πτολεμαίου ὑπόμνημα.

`318`

Συνεχέστερον προτρεπόμενος παρὰ τῶν ἀκροατῶν, τέκνον Ἐπιφάνιε, ὑπαγορεύειν εἰς τὰ ἑκάστῳ δοκοῦντα δυσχερῆ τῆς μαθηματικῆς Πτολεμαίου συντάξεως, καλῶς ἔχειν ἡγησάμην τὸν ὑπομνηματισμὸν ταύτης ποιήσασθαι, καὶ δεόντως δυοῖν χάριν τῆς τοιαύτης σπουδῆς ἐπιμεληθῆναι τῆς τε τῶν ἀστρονομούντων ἀσκήσεως καὶ τῆς τῶν στοιχειουμένων προτροπῆς.

`319`

Δυνατὸν δʼ ἐστὶν τοῖς φιλαλήθως καὶ ζητητικῶς ἐντυγχάνουσιν ἐφικέσθαι ὡς ὅτι πολλὰς ἀποδείξεις τῶν μηδόλως ἐπινοηθεισῶν παρὰ τῶν πρὸ ἡμῶν ὑπομνηματιστῶν παρεθέμεθα ἐξ ὧν καταλελοίπασιν ὑπομνημάτων· τὰ γὰρ σαφέστερα προθέμενοι παραλιπεῖν, τὰ μάλιστα δυσχερῆ παραλελοιπότες φαίνονται. καὶ πρὸς τούτοις τοῦ Πτολεμαίου διαρρήδην ἐν ἀρχῇ τῆς πραγματείας λέγοντος «μέλλοντες ἅπαντα γραμμικῶς ἀποδεικνύειν», αὐτοὶ τὰ πλεῖστα καθάπερ ἐν προχείροις κανόσι διὰ ψιλῶν ἐφόδων περαίνουσιν. ἡμεῖς δὲ σπουδὴν μεγίστην τιθέμεθα μὴ μόνον διὰ τῶν γραμμικῶν δείξεων ἅπαντα κατὰ δύναμιν διεξελθεῖν, ἀλλὰ καὶ μηδὲν ὅλως τῶν δοκούντων εἶναι δυσχερῶν παραλεῖψαι, κἂν μὴ τοσοῦτοι ὦμεν περὶ τῶν τοιούτων διαλαμβάνοντες. καὶ διὰ τὸ μὴ μακρὸν ποιῆσαι τὸν ὑπομνηματισμόν, ἐπὶ μὲν τοῦ πρώτου τῆς συντάξεως διὰ τὸ στοιχειῶδες ἅπαντα κατὰ λέξιν ἐκτιθέμενοι, ἐπὶ δὲ τῶν ἑξῆς ὅσα μὲν καὶ τοῖς μικρὰ συνορᾶν δυναμένοις εὐμαρῆ καταφαίνεται, τούτων ἑκόντες ἀμελήσομεν, ὅσα δὲ τοῖς τοιούτοις μετρίως καταφαίνεται δυσθεώρητα, καὶ τούτων τὰς ἀποδείξεις ἐκτιθέμενοι. χάριν δὲ μεγίστην ἡγούμεθα λαμβάνειν παρὰ τῶν δυνατῶς ἐχόντων διορθοῦσθαι τὰ «μὴ ὡς ἐνῆν εὐχρήστως» παρʼ ἡμῶν ἠκριβωμένα, καθάπερ φησὶν καὶ αὐτός, μηδʼ αἰσχρὸν ἡγεῖσθαι μεγάλης τινὸς καὶ θείας οὔσης τῆς ἐπαγγελίας κἂν τῆς ὑπʼ ἄλλων τύχωμεν διορθώσεως· οὐδὲ γὰρ καὶ αὐτοὶ τοσούτους ἑαυτοὺς εἶναι πεπιστεύκαμεν, ὡς ἅπαντα κατὰ λέξιν ἀναμφισβητήτως διεξελθεῖν.

«Πάνυ καλῶς οἱ γνησίως φιλοσοφήσαντες ...»

`320`

Προσῆκον ἡγοῦμαι τὸν ἀστρονομεῖν ἐπαγγελλόμενον μὴ τὰς ἐκ φιλοσοφίας μακρολογίας παρεισάγειν, ἀλλʼ ἐπὶ τὸ συντομώτερον κατὰ τὸ δυνατὸν παρατιθέναι ὅσα κατά τε τὴν λέξιν καὶ τὴν ὅλην διάνοιάν ἐστι σαφῆ· καὶ γάρ ἐστιν σχεδὸν τὸ ὅλον προοίμιον ὡς ἐγὼ νομίζω σαφές, εἴ τις αὐτὸ κατὰ τὸ ἁπλούστερον ἐκδέχοιτο, καθάπερ καὶ αὐτῷ τῷ Πτολεμαίῳ δοκεῖ· φησὶ γὰρ ἐν τελευταίοις τοῦ προκειμένου προοιμίου· γέγραπται ἡμῖν ἥδε ἡ πραγματεία, ἐφʼ ὅσον ἂν «οἱ ἐπὶ ποσὸν προκεκοφότες παρακολουθεῖν αὐτῇ δύναιντο», τοὺς νέους λέγων πρὸς οὓς πραγματευόμενος οὐκ ἂν τοιαύτην ἠξίωσεν τὴν τῶν ἑαυτοῦ προοιμίων ἐξήγησιν γενέσθαι, ὡς τὸν ἀκροατὴν εἰς τὰ παρὰ τοῖς φιλοσόφοις βαθέα ζητήματα περιέλκεσθαι. εἰ δὲ τοῦτο μὴ ποιοῖ τις, οὐκ ἂν οἶμαι πολλῶν λόγων δεηθείη. ὅθεν ἡμεῖς ἐπὶ τὸ συνελεῖν τὴν ὅλην διάνοιαν ἐρχόμεθα. ἔστιν οὖν κατʼ ἐμὴν γνώμην ἡ ὅλη διάνοια τοιαύτη· τὸν εὐζωοῦντα ἄνθρωπον ἀεὶ δεῖ τῆς καλῆς καὶ εὐτάκτου ἔχεσθαι καταστάσεως. ἔστιν δὲ αὕτη ἡ κατάστασις ἐν δυσί, τῇ τε θεωρίᾳ καὶ τῇ πράξει, ὅθεν καὶ ἀπὸ ἐπαίνου τῶν ταῦτα διελόντων ἤρξατο, φάσκων καλῶς κεχωρικέναι τὸ θεωρητικὸν ἀπὸ τοῦ πρακτικοῦ τοὺς γνησίως φιλοσοφήσαντας. λέγει δὲ τοὺς ἐκ τοῦ Περιπάτου, ἐπεὶ καὶ μετʼ ὀλίγα τοῦ Ἀριστοτέλους μνημονεύων, καὶ τὸ θεωρητικὸν αὐτόν φησιν καλῶς διελεῖν, ὡς ἂν καὶ ἄλλο τι καλῶς διελόντα, δηλαδὴ τὸ εἰρημένον, τὴν ὅλην φιλοσοφίαν εἰς δύο τό τε πρακτικὸν καὶ τὸ θεωρητικόν. λέγουσι δὲ τῇ μὲν θεωρίᾳ προκεῖσθαι τέλος τὸ ἀληθὲς τῇ δὲ πράξει τὴν εὐδαιμονίαν καὶ τὴν τοῦ ἤθους καλοκἀγαθίαν, ὅθεν ὑπὸ τὸ πρακτικὸν αἱ τοῦ ἤθους ἀρεταὶ καὶ ἠθικαὶ καλοῦνται.

Φησὶ δὲ ὁ Πτολεμαῖος συμβεβηκέναι «τῷ πρακτικῷ τὸ πρότερον αὐτοῦ «τοῦ θεωρητικοῦ τυγχάνειν», διὰ τὸ ἴσως δεῖν πρότερον τὸν πράξοντά τι, καὶ ὅτι αἱρετὸν τὸ πραχθησόμενον κατειληφέναι, καὶ ὅτι διὰ τόνδε ἂν γένοιτο, καὶ τόνδε τὸν τρόπον, ἅπερ ἐστὶν ἀληθευτικῆς καὶ θεωρητικῆς ἕξεως. ἀλλʼ ὅμως φησὶν μεγάλην εἶναι ἐν αὐτοῖς τὴν διαφοράν. τῶν μὲν γὰρ ἠθικῶν ἀρετῶν ἐνίας καὶ ἄνευ διδασκαλίας παραγίνεσθαι· ἐξ ἔθους γὰρ ἅπασαι αὗται πλὴν τῆς φρονήσεως δοκοῦσιν συνίστασθαι. ὅθεν καὶ ἠθικὰς αὐτὰς ἀξιοῦσιν ὀνομάζεσθαι, οἷον ἐθικάς τινας οὔσας. εἰσὶ δʼ αὗται σωφροσύνη, ἀνδρεία, ἐλευθεριότης, δικαιοσύνη, πραότης, καὶ ἁπλῶς καθʼ ἃς καλοὶ καὶ ἀγαθοὶ τὸ ἔθος εἶναι λεγόμεθα. δοκοῦσιν δὲ τούτων τινὲς καὶ φυσικῶς παραγίνεσθαι. καὶ γὰρ ἄλογα ζῷα τὰ μὲν ἀνδρεῖα, τὰ δὲ σώφρονα λέγεται εἶναι. τούτων μὲν οὖν τινες καὶ χωρὶς λόγου τοῖς ἀνθρώποις ἐγγίνονται, ἡ δὲ τῶν ὅλων φησὶ θεωρία οὐκ ἄνευ λόγου, οὐχ ἁπλῶς θεωρίαν εἰπών, ἀλλὰ τὴν τῶν ὅλων. γένοιτο γὰρ ἄν τις θεωρία καὶ ἀληθείας κατάληψις καὶ ἄνευ διδασκαλίας, οἷαι καὶ αἱ τῶν ἀξιωμάτων — τὰ τῷ αὐτῷ ἴσα καὶ ἀλλήλοις ἐστὶν ἴσα.

`321`

Ἐν μιᾷ μὲν οὖν ταύτῃ τῇ διαφορᾷ διαφέρειν τὰ εἰρημένα, ἑτέρᾳ δὲ ὅτι τῆς μὲν πρακτικῆς τὸ ὄφελος ἐξ αὐτοῦ τοῦ πράττειν — τοῦτο δʼ ἂν εἴη τὸ διὰ σώματος ἐνεργεῖν — περιγίγνεσθαι, τοῦ δὲ θεωρητικοῦ ἐκ τῆς πρὸς τὰ θεωρήματα σπουδῆς τε καὶ προκοπῆς.

Ὄντων οὖν διαφόρων τοῦ τε πρακτικοῦ λέγω καὶ τοῦ θεωρητικοῦ, καὶ κειμένου τοῦ δεῖν ἑκατέρου ἔχεσθαι τὸν εὖ ζῶντα, τοῦτο καὶ αὐτός φησι ποιεῖν, ἑκατέρου ἔχεσθαι, κατὰ «μὲν τὰς πράξεις ῥυθμίζων ἑαυτὸν ἐν «αὐταῖς ταῖς τῶν φαντασιῶν ἐπιβολαῖς,» ἀντὶ τοῦ ἐν αὐτῷ τῷ ἄρχεσθαί τε καὶ προαιρεῖσθαί τι πράττειν πειρώμενος εὐτάκτως καὶ οἷον εὐρύθμως τοῦτο ποιεῖν· τοῦ δὲ θεωρητικοῦ φησιν ἔχεσθαι, τῷ τὴν σχολὴν εἰς τὴν τῶν θεωρημάτων καταναλίσκειν διδασκαλίαν, μάλιστα τῶν μαθηματικῶν, ταῦτα δʼ ἐστὶν τά τε κατὰ γεωμετρίαν καὶ ἀριθμητικὴν καὶ μουσικὴν καὶ ἀστρονομίαν.

`322`

Ὅτι δὲ καὶ ἡ μαθηματικὴ ὑπὸ τὸ θεωρητικόν ἐστιν, τὸν Ἀριστοτέλη μάρτυρα παραφέρει, ὃς εἰς τρία διεῖλε τὴν θεωρίαν, εἴς τε τὸ φυσικὸν καὶ μαθηματικὸν καὶ θεολογικόν. καί φησιν καλῶς ἔχειν τὴν διαίρεσιν, διότι καὶ τὰ πράγματά ἐστιν τρία, ἐξ ὧν πάντα τὰ ὄντα συνέστηκεν. ἔοικεν δὲ ὄντα λέγειν τὰ φυσικὰ σώματα· ταῦτά γʼ οὖν εἶναι ἐξ ὕλης καὶ εἴδους καὶ κινήσεως, τριῶν τούτων πραγμάτων οὐ δυναμένων μὲν ἀλλήλων καθʼ ὑπόστασιν χωρισθῆναι, ὡς ἰδίᾳ μὲν τοῦτο ἰδίᾳ δὲ τὸ ἕτερον καθʼ αὑτὸ ὑποστῆναι οὐδὲ οὕτως ὄντων τῶν τριῶν, ἀλλὰ τῷ νοεῖσθαι ἕκαστον αὐτῶν ὡς ἰδίαν ἔχον φύσιν· οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ κινήσεως καὶ ὕλης καὶ εἴδους φύσις.

Τριῶν οὖν τούτων ὄντων τὴν μὲν κίνησιν ὑποστῆσαι τὸ θεολογικὸν εἶδος· τῷ γὰρ ζητεῖσθαι τὸ τῆς τῶν ὅλων πρώτης κινήσεως αἴτιον — λέγοι δʼ ἂν πρώτην κίνησιν τὴν ἀπʼ ἀνατολῶν ἐπὶ δύσιν, ταύτην γὰρ πρώτην ὁ κόσμος κινεῖται — τῷ οὖν τὸ ταύτης κινητικὸν αἴτιον ζητεῖσθαι ὑπέστη ἡ θεολογία. θεὸς γὰρ τούτου τὸ αἴτιον, ἀκίνητός τις καὶ ἀόρατος φύσις «εἴ τις κατὰ τὸ ἁπλοῦν, φησίν, ἐκλαμβάνοι» ἀντὶ τοῦ εἰς ἁπλότητα ἀνατρέχων καὶ χωρίζων αὐτὸ τῶν σωμάτων εἰς αἴτιόν τι τῆς κινήσεως ἀξιῶν, ὥσπερ κατὰ ἀνάλυσιν γενέσθαι ταύτην τὴν νόησιν, καθάπερ τῶν ἐν τοῖς μαθήμασιν· καὶ γὰρ ἐνταῦθα τήν τε ἐπιφάνειαν κατὰ τὴν τοῦ στερεοῦ ἀφαίρεσιν ἐνοήσαμεν, καὶ τὴν γραμμὴν κατὰ τὴν τοῦ πλάτους, καὶ ἔτι ἀφαιροῦντες καὶ ἀναλύοντες ἐπὶ τὸ σημεῖον κατηντήσαμεν, χωρίσαντες αὐτοῦ καὶ τὸ μῆκος ὃ ἔτι ἦν ὑπολειπόμενον ἵνʼ εἰς τὸ πάντη ἁπλοῦν καὶ ἀμέγεθες ἔλθωμεν.

Θεολογία μὲν οὖν διὰ τὴν κίνησιν, τὸ δὲ φυσικὸν εἶδος διὰ τὴν ὕλην ὑπέστη. ἔχει γὰρ τὸ φυσικὸν περὶ τὴν ἀεὶ κινουμένην καὶ μεταβάλλουσαν ποιότητα οἷον τὸ λευκὸν τὸ θερμὸν τὸ γλυκὺ τὸ ἁπαλόν, ἃ δῆλον ὅτι οὐ μένει ἐπὶ τῶν αὐτῶν ποιοτήτων. τὸ δὲ μὴ μένειν παρὰ τὴν ὕλην ἂν εἴη. στάσεως γὰρ μᾶλλον καὶ μονῆς τὸ εἶδος αἴτιον ἀλλʼ οὐ ῥύσεως. διὸ τῆς φυσικῆς ἡ ὕλη αἰτία.

`323`

Ἡ δὲ μαθηματικὴ διὰ τὸ εἶδος ὑπέστη. περὶ γὰρ τοῦτό φησιν αὐτὴν καὶ τὴν τούτου ποιότητα ἔχειν «ἔτι τε τὰς μεταβατικὰς κινήσεις.» εἶδος δʼ ἂν λέγοι τὸ πέρας καὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ποιότητα δὲ εἴδους τὸ σχῆμα, οἷον τὸ τρίγωνον καὶ τετράγωνον. σκοπεῖσθαι δʼ αὐτὴν καὶ περὶ πηλικότητος δηλονότι ὡς τὴν μετρικὴν καὶ περὶ ποσότητος ὡς τὴν ἀριθμητικὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τόπου καὶ χρόνου ὡς τὴν ἀστρονομικήν, ὅτι καὶ ποῦ ὁ ἀστὴρ καὶ ἐν πόσῳ χρόνῳ ἀποκαθίσταται καταλαμβάνει. καὶ δὴ εἶναι ταύτην τὴν μαθηματικὴν ὥσπερ ἐν μέσῳ τῆς τε φυσικῆς καὶ τῆς θεολογικῆς. τούτων γὰρ τὸ μὲν αἰσθήσεως ὡς τὸ φυσικὸν χρῄζειν πρὸς τὸ κατανοηθῆναι, τὸ δὲ νοῦ, ὡς τὸ θεολογικόν, τὴν δὲ δύνασθαι καὶ διʼ αἰσθήσεως καὶ ἄνευ ταύτης νοεῖσθαι. ἔτι καὶ ταύτην «πᾶσι τοῖς οὖσι συμβεβηκέναι, «καὶ θνητοῖς καὶ ἀθανάτοις»· πάντα γὰρ πέρατα καὶ σχήματα ἔχειν τὰ ὄντα, ὡς ἂν περὶ σωμάτων φυσικῶν λέγων, ὅθεν καὶ πρότερον οὕτως ἐξεδεξάμεθα τὸ πάντα τὰ ὄντα ὕλην ἔχειν καὶ εἶδος καὶ κίνησιν. εἰ οὖν πάντα ἐν πέρασι καὶ σχήμασι, περὶ δὲ ταῦτα ἡ μαθηματική, περὶ πάντα ἂν εἴη. τοῖς μὲν οὖν ἀεὶ μεταβάλλουσιν, ταῦτα δέ ἐστι τὰ φυσικά, «κατὰ τὸ «ἀχώριστόν φησι καὶ αὐτὴ συμμεταβάλλεται». τοῦτο δʼ ἂν εἴη ὅτι ταῦτα τὰ φυσικὰ καὶ ἀεὶ μετά τινος ἐπιφανείας ἐστὶ καὶ εἴδους καὶ ἀεὶ ἐν κινήσει τοῦτο τὸ εἶδος ἔχει. τοῖς δὲ αἰθερώδεσιν ἐνυπάρχειν τὴν μαθηματικὴν τῷ καὶ ταῦτα εἶδος ἔχειν, εἶδος δὲ ἀκίνητον.

`324`

Προετιμήσαμεν οὖν, φησί, τὴν μαθηματικὴν τῶν ἄλλων, ὅτι τὸ μὲν φυσικὸν ἀκατάληπτον ὂν ἑωρῶμεν, διὰ τὸ ῥευστὸν τῆς ὕλης, τὸ δὲ θεολογικὸν ὁμοίως ἀκατάληπτον, διὰ τὸ παντελῶς ἀφανὲς αὐτοῦ, ἡ δὲ πρόεισι διʼ ἀναμφισβητήτων ἀποδείξεων τῶν τε ἀριθμητικῶν καὶ γεωμετρικῶν. πάσης μὲν οὖν τῆς μαθηματικῆς ἐπιμεληθῆναι, μάλιστα δὲ ἀστρονομίας, διὰ τὸ ταύτην μόνην περὶ τὰ ἀεὶ καὶ ὡσαύτως ἔχοντα ἀναστρέφεσθαι. ἄλλως τε καὶ ὅτι δυνατὴ εἰς τὰ ἕτερα μέρη τῆς φιλοσοφίας ὠφελῆσαι. εἰς μὲν τὸ θεολογικόν, τῷ καὶ αὐτὴν περὶ τὰ θεῖα ἔχειν. ἐγγυτέρω γὰρ τὰ θεῖα εἰ καὶ σώματα τῶν ἀσωμάτων θεῶν, ἤπερ τὰ μὴ θεῖα. ἔτι δὲ καὶ ὅτι εὔτακτός ἐστιν αὐτῶν ἡ φορά. τάξις δὲ θεῶν οἰκεῖον. εἰς δὲ τὸ φυσικὸν συμβάλλεσθαι τὴν ἀστρονομίαν, ὅτι καὶ τοῖς φυσικοῖς σώμασιν ἀπὸ τῆς μεταβατικῆς κινήσεως τὰ ἰδιώματα, τῷ τὸ μὲν ἄφθαρτον κύκλῳ κινεῖσθαι, τὸ δὲ φθαρτὸν ἐπʼ εὐθείας, ἔτι δὲ καὶ τοῦ φθαρτοῦ τὸ μὲν βαρὺ τὸ ἐπὶ τὸ μέσον φέρεσθαι, τὸ δὲ κοῦφον τὸ ἀπὸ τοῦ μέσου. πέριξ ἃ μετέλαβεν εἰς τὸ ποιητικὸν καὶ παθητικὸν ἀντὶ τοῦ εἴ τις μὴ βαρὺ θέλοι λέγει ἀλλὰ παθητικόν, ἢ μὴ κοῦφον ἀλλὰ ποιητικόν. καὶ μὴν καὶ πρὸς τὸ πρακτικόν φησιν τὴν ἀστρονομίαν εἶναι χρήσιμον. συνεθίζουσαν γὰρ τοῖς θείοις σώμασιν καὶ ταῖς τούτων εὐταξίαις τε καὶ συμμετρίαις διδάσκουσαν, εἰς ἔρωτα ἄγειν τοῦ καλοῦ, καὶ τάξιν ἐμποιεῖν τῇ ψυχῇ.

`325`

Τοιοῦτον τοῦ Πτολεμαίου κατὰ τὴν ἡμετέραν γνώμην τὸ τοῦ παντὸς προοιμίου βούλημα. εἶθʼ ἑξῆς ἐρεῖ καὶ ὃν τρόπον βούλεται ἐπεξιέναι τῇ πραγματείᾳ καί φησιν, αὔξειν πειρᾶσθαι τὴν ἀστρονομικὴν περὶ τὰ ἐκκεισόμενα τῶν παλαιῶν. ἐθέλειν γὰρ τὰ μὲν καλῶς ἐκπεπονημένα αὐτοῖς καὶ ὀρθὴν πεποιημένα τὴν σκέψιν προθύμως προσίεσθαι, τὸν τοῦ μανθάνοντος ἀσπαζόμενος τρόπον. ὅσα δὲ τούτοις παραλέλειπται καὶ ἀναγκαίαν ἔχει τὴν ἐπιζήτησιν εἰς συμπλήρωσιν τῆς θεωρίας, ταῦτα προστιθέναι μετʼ ἀκριβοῦς τῆς ἐπισκέψεως. ἀνδρῶν γὰρ ἀστείων ἔργον ταῖς προειληφυίαις πραγματείαις ἑπομένων, τὰ μὲν ὀρθῶς εὑρημένα προσίεσθαι καὶ μὴ παρορᾶν, τὰ δὲ ἐλλείποντα προστιθέναι, ὅπερ ἐν ἁπάσῃ τῇ συντάξει τῆσδε τῆς θεωρίας αὐτὸς ποιῶν φαίνεται. τὰ μὲν γὰρ ἀφαιρεῖ τῶν λόγων ὡς τὰ παρέλκοντα, τὰ δὲ διορθοῦται ὡς οὐ καλῶς εἰρημένα, τοῖς δὲ προστίθησιν ὡς παραλελειμμένα, ἐπιτιμῶν μὲν οὐδενὶ δημώδη ἐπιτίμησιν, αὐτοῖς δὲ τοῖς πράγμασι προσέχων, κἀκεῖθεν τὸν ἔλεγχον λαμβάνων ἢ τὴν πίστιν. εἶτα ἐπεὶ οἶδεν τὸν μακρῷ πολλαπλασίονα χρόνον ἀκριβέστερον ἔτι ποιούμενον τὰς τῶν κινήσεων καταλήψεις, φησὶν τοσαύτην προσθήκην τῇ πραγματείᾳ σπουδάζειν συνεισενεγκεῖν, ὅσην ὁ ἀπὸ τῶν παλαιοτέρων ἀστρονόμων χρόνος μέχρι τοῦ καθʼ ἡμᾶς δύναιτʼ ἂν περιποιῆσαι.

`326`

Περὶ τῆς τάξεως τῶν θεωρημάτων.

`327`

Βούλεται ἐν τούτῳ τῷ κεφαλαίῳ τὴν ἀπαρίθμησιν ποιήσασθαι τῶν ὀφειλόντων καθόλου καὶ κατὰ μέρος ἀρχοειδῶς προλημφθῆναι εἰς τὴν τῆς ἀστρονομικῆς συντάξεως θεωρίαν, καὶ δηλῶσαι ὅτι ἀκόλουθον ποιεῖ καὶ τὴν τάξιν τῆς τε τούτων διδασκαλίας, καὶ ἔτι τῆς τῶν ἀστέρων κινήσεως, τῇ πρὸς τὰ φαινόμενα συμφωνίᾳ, ἐπεὶ καὶ αὕτη ἡ ὕλη τῆς προκειμένης θεωρίας. καί φησιν προηγεῖσθαι τῶν κατὰ μέρος τῆς τοιαύτης συντάξεως «τὸ τὴν καθόλου σχέσιν ἰδεῖν ὅλης τῆς γῆς πρὸς ὅλον τὸν οὐρανόν». τίς δέ ἐστιν ἡ καθόλου τοιαύτη σχέσις, προϊὼν αὐτὸς διδάσκει λέγων· «τὸ μὲν οὖν καθόλου τοιοῦτον ἂν εἴη προλαβεῖν, ὅτι τε σφαιροειδής ἐστιν «ὁ οὐρανὸς καὶ φέρεται σφαιροειδῶς, καὶ ὅτι ἡ γῆ τῷ μὲν σχήματι καὶ «αὐτὴ σφαιροειδής ἐστιν πρὸς αἴσθησιν ὡς καθʼ ὅλα μέρη λαμβανομένη», τουτέστιν ἤτοι σύμπασα, ἢ κατὰ μεγάλα μέρη, οἷον καθʼ ἕκαστον κλίμα μετά τε τῶν ὀρῶν καὶ τῶν ἐν αὐτῇ κοιλωμάτων, ὡς τούτων ἐλαχίστων τυγχανόντων πρὸς τὸ ὅλον τῆς γῆς μέγεθος, ἢ καὶ τὰ εἰρημένα μέρη, ἔτι τε καὶ μετὰ τῶν θαλαττῶν καὶ τῶν ποταμῶν. δείκνυμεν γὰρ ἐν τοῖς ἑξῆς ὅτι καὶ ἡ ἐπιφάνεια τῆς θαλάττης καὶ παντὸς ὕδατος ἠρεμοῦντος σφαιροειδὴς ὑπάρχει. «τῇ δὲ θέσει μέση τοῦ παντὸς οὐρανοῦ κεῖται κέντρῳ παραπλησίως», σημείου λόγον ἐπέχουσα, ὡς πρὸς τὸ μέχρι τῆς τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων σφαίρας ἀπόστημα — οὐ γὰρ ὅτι ἀμεγέθης ἐστὶν καθάπερ σημεῖον — καὶ ὅτι οὐδὲ κίνησίν τινα ποιεῖται, ἀλλʼ ἕστηκεν μέση τοῦ παντὸς ἀκίνητος τυγχάνουσα.

`328`

Καὶ ταῦτα δηλώσας εἶναι τὰ καθόλου ἀρχοειδῶς ὡς ἐκ ψιλῆς ὑπομνήσεως καὶ ἁπλουστέρων παρατηρήσεων ὀφείλοντα προλημφθῆναι, ἑξῆς καὶ περὶ τῶν κατὰ μέρος τὴν διάληψιν ποιεῖται, καί φησιν ὅτι ἀκόλουθόν ἐστιν, καὶ ἐπὶ τούτων προλαβεῖν ἡμᾶς «περὶ τῆς θέσεως τοῦ λοξοῦ» καὶ διὰ μέσων τὼν ζῳδίων κύκλου, καθʼ οὗ ὁ ἥλιος ἀεὶ φέρεται, τουτέστι πηλίκη τις οὖσα ἡ πρὸς τὸν ἰσημερινὸν ἔγκλισις αὐτοῦ καταλαμβάνεται ἐπὶ τοῦ διὰ τῶν πόλων αὐτοῦ γραφομένου μεγίστου κύκλου. καὶ γὰρ ἐκ τῆς τοιαύτης ἐγκλίσεως οἱ χρόνοι τῶν ἡμερῶν καὶ νυκτῶν καθʼ ἑκάστην ἔγκλισιν τῆς σφαίρας διάφοροι καταλαμβάνονται, ὡς ἐν τῷ δευτέρῳ βιβλίῳ δείκνυσιν.

`329`

«Ἔτι τε καὶ περὶ τῶν τόπων τῆς καθʼ ἡμᾶς οἰκουμένης», τουτέστιν ποῖον μέρος ἐστὶν τῆς γῆς τὸ οἰκούμενον καὶ εἰς γνῶσιν ἡμῖν ἐληλυθός, πότερον τὸ πρὸς ἄρκτους ἢ τὸ πρὸς μεσημβρίαν, καὶ τίς πάλιν ἡ τούτου πηλικότης ἡ κατά τε μῆκος καὶ πλάτος — οὐδὲ γὰρ περὶ τῶν ἀγνώστων πρόκειται αὐτῷ διαλαβεῖν — καὶ πηλίκαι τῶν κατὰ τὰς οἰκήσεις μεγίστων ἢ ἐλαχίστων ἡμερῶν παρὰ τὰς ἰσημερινὰς αἱ ὑπεροχαὶ παρὰ τὰς ἐγκλίσεις τῶν ὁριζόντων γινόμεναι, ἐκ τῶν βορειοτέρων καὶ νοτιωτέρων αὐτῶν θέσεων. δῆλον γὰρ ὡς ἐκ τούτων αἱ τοιαῦται γίνονται διαφοραί, καθάπερ ὁ Θεοδόσιος ἐν τῷ Περὶ οἰκήσεων δείκνυσιν, ὅτι «τὰ ἀπλανῆ ἄστρα ὅσα «ἐστὶν μεταξὺ τοῦ τε ἰσημερινοῦ καὶ τοῦ μεγίστου τῶν ἀεὶ φανερῶν πλείονα «χρόνον ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα φέρεται τοῖς πρὸς ἄρκτον οἰκοῦσιν ἢ τοῖς πρὸς «μεσημβρίαν, ὅσα δέ ἐστιν μεταξὺ τοῦ τε ἰσημερινοῦ καὶ τοῦ μεγίστου τῶν «ἀεὶ ἀφανῶν πλείονα χρόνον ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα φέρεται τοῖς πρὸς μεσημβρίαν οἰκοῦσιν ἢ τοῖς πρὸς ἄρκτους.» διὸ συμβαίνει τοῦ μὲν ἡλίου ἐπὶ τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ τυγχάνοντος μείζονας γίνεσθαι τὰς μεγίστας ἡμέρας ἐπὶ τῶν βορειοτέρων οἰκήσεων ἐλάσσονας δὲ τὰς ἐπὶ τῶν νοτιωτέρων, τοῦ δὲ ἡλίου ἐπὶ τοῦ χειμερινοῦ τροπικοῦ τυγχάνοντος ἀνάπαλιν μείζους μὲν γίνεσθαι τὰς ἐλαχίστας τῶν ἡμερῶν ἐπὶ τῶν νοτιωτέρων οἰκήσεων ἐλάττους δὲ ἐπὶ τῶν βορειοτέρων. γίνονται δὲ καὶ παρὰ τὰς ἀνατολικωτέρας τῶν ὁριζόντων θέσεις διαφοραί, τῷ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον πλεῖον εἶναι τὸ πλῆθος τῶν ὡρῶν ὑπὲρ τῶν δυτικωτέρων τῶν ἀνατολικωτέρων. ἔτι δὲ καὶ περί τε τὰς ἀναφορὰς καὶ τοὺς ὡριαίους χρόνους καὶ περὶ ἄλλα πλείονα γίγνονται διαφοραὶ παρὰ τὰς θέσεις τῶν ὁριζόντων, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς φανερὸν ποιεῖται.

Εἶτα βουλόμενος τὸ χρήσιμον τῆς τούτων προδιαλήμψεως διδάξαι, φησίν· «προλαμβανομένη γὰρ ἡ τούτων θεωρία τὴν τῶν λοιπῶν ἐπίσκεψιν εὐοδωτέραν παρέχει.»

`330`

Ἑξῆς δὲ τούτων τὴν περὶ τῶν ἀστέρων ἐπίσκεψιν μέλλων ποιεῖσθαι, ἀναγκαῖον εὑρίσκει προεκθέσθαι «περὶ τῆς ἡλιακῆς καὶ σεληνιακῆς κινήσεως καὶ τῶν ταύταις ἐπισυμβαινόντων». ταῦτα δέ ἐστι τὰ περὶ τοὺς ἀποκαταστατικοὺς χρόνους αὐτῶν καὶ τὰς ἀνωμαλίας καὶ μήκους ἐποχάς, ὁμαλάς τε καὶ ἀκριβεῖς, ἔτι τε καὶ πλάτους, καὶ ἀποστημάτων καὶ μεγεθῶν, καὶ παραλλάξεων, καὶ συνόδων, καὶ πανσελήνων, καὶ ἐκλείψεων καὶ προσνεύσεων, καὶ ὅσα ἄλλα ἐν τῷ τρίτῳ καὶ τετάρτῳ καὶ πέμπτῳ καὶ ἕκτῳ βιβλίῳ διαλαμβάνει.

«Χωρὶς γάρ, φησίν, τῆς τούτων προδιαλήμψεως, οὐδὲ τὰ περὶ τοὺς «ἀστέρας» λέγω δὴ ἀπλανεῖς τε καὶ πλανωμένους «οἷόν τʼ ἂν γένοιτο διεξοδικῶς» τουτέστιν ἐντελέστερον καὶ σαφέστερον καταλημφθῆναι. τελευταίου δὲ ὄντος τῶν περὶ τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην ἀποδεικνυμένων καὶ τὴν περὶ τῶν ἀστέρων ὡς ἔφαμεν θεωρίαν ποιήσασθαι, προτάττει δὴ καὶ ἐνταῦθα τῆς περὶ τῶν πλανωμένων διαλήμψεως τὴν περὶ τῶν ἀπλανῶν ἐπίσκεψιν, ἑξῆς δὲ ταύτης τὴν περὶ τῶν ε πλανωμένων.

`331`

Ὅτι δὲ ἀκολούθῳ τάξει ἡ τοιαύτη ἀπαρίθμησις αὐτῷ γεγένηται, δῆλον ἡμῖν οὕτως ἔσται· πρῶτον μὲν γὰρ ἀπὸ τῶν καθολικωτέρων τὴν ἀρχὴν πεποίηται οὐρανοῦ καὶ γῆς, καὶ πρῶτον περὶ οὐρανοῦ. εἶθʼ ἑξῆς περὶ τῆς θέσεως τῶν τούτου μερῶν, λέγω δὴ τοῦ τε ζῳδιακοῦ καὶ τῆς καθʼ ἡμᾶς οἰκουμένης. εἶτα πάλιν τῶν μερικωτέρων τῆς γῆς τόπων, τουτέστιν τῶν καθʼ ἕκαστον ὁρίζοντα παρὰ τὰς ἐγκλίσεις γινομένων διαφορῶν. καὶ ταῦτα δηλώσας εἶναι τὰ ὀφείλοντα προλημφθῆναι πρὸς εὐμεταχείριστον ἐπίσκεψιν τῶν λοιπῶν τῆς ἀστρονομικῆς θεωρίας, ἑξῆς καὶ τῶν ἔτι μερικωτέρων τὴν ἀπαρίθμησιν πεποίηται, ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν λοιπῶν ἀστέρων ἀπλανῶν τε καὶ πλανωμένων. ὅτι δὲ καὶ τὴν τούτων τάξιν ἀκόλουθον πεποίηται τῇ πρὸς τὰ φαινόμενα συμφωνίᾳ, φανερὸν ἡμῖν γενήσεται ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ἐκ τῶν περὶ τὰς καταλήμψεις αὐτῶν δεικνυμένων. τὰ μὲν γὰρ περὶ τὰς κινήσεις τῶν ἀπλανῶν τε καὶ πλανωμένων ἐκ τῶν περὶ τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καταλαμβάνεται· διὸ προλαμβάνει τὴν περὶ τούτων πραγματείαν. ἔπειτα αὐτῶν τούτων προλαμβάνει τὴν περὶ τοῦ ἡλίου· ἐκ γὰρ τῶν τούτου καταλήμψεων τὰ περὶ τὴν σελήνην καταλαμβάνεται. ἔτι δὲ προτάττει τὴν περὶ τῶν ἀπλανῶν πραγματείαν τῆς τῶν πλανωμένων, ἐπειδήπερ πολλάκις ἡ τοῦ ἀπλανοῦς ἐποχὴ χρήσιμος αὐτῷ πρὸς τὴν κατάληψιν τοῦ πλάνητος γίνεται, ὡς ἐν τῷ ἐνάτῳ βιβλίῳ φανερὸν ποιεῖται, ὅθεν προσέθηκεν καὶ τὸ εἰκότως προτάττεσθαι τὰ περὶ τῆς τῶν ἀπλανῶν σφαίρας τῆς περὶ τῶν πλανωμένων πραγματείας. διὸ καὶ τελευταίαν τὴν τούτων δεῖξιν πεποίηται.

Ἐκάλεσεν δὲ πλανωμένους μὲν τοὺς ε μόνους τούτους ἀστέρας, λέγω δὴ τόν τε τοῦ Κρόνου καὶ τοῦ Διὸς καὶ Ἄρεως καὶ Ἀφροδίτης καὶ Ἑρμοῦ, διὰ τὸ μόνους τούτους ὁρᾶσθαι πῇ μὲν ἑστῶτας πρὸς αἴσθησιν πῇ δὲ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα πῇ δὲ ἐπὶ τὰ προηγούμενα, τουτέστιν ἐπὶ τὰ ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν, καὶ ἔτι ἐπὶ τὰ πλάγια ὡς ἐπὶ τῶν κατὰ πλάτος ἀποστάσεων τὰς παρόδους ποιουμένους, καὶ ἐοικέναι τοῖς κατὰ τὰς τριόδους πλανωμένοις. τοὺς δὲ λοιποὺς ἀστέρας πάντας ἐκάλεσεν ἀπλανεῖς, διὰ τὸ τὰ διαστήματα καὶ τοὺς σχηματισμοὺς αὐτοὺς φυλάττοντας πρὸς ἀλλήλους ἐοικέναι τοῖς μὴ ἀπʼ ἀλλήλων πλανωμένοις. ἥλιον δὲ καὶ σελήνην οὔτε ἀπλανεῖς καλεῖ, διὰ τὸ μὴ φυλάττειν αὐτοὺς μήτε τὰ πρὸς ἀλλήλους διαστήματα μήτε τὰ πρὸς τοὺς ἀστέρας μήτε μὴν δηλαδὴ τοὺς σχηματισμούς, οὔτε δὲ πλανωμένους διὰ τὸ μήτε στηρίζοντας αὐτοὺς φαίνεσθαι μήτε ὑποστρέφοντας.

Ἕκαστα δὲ τὰ προειρημένα ἀποδείκνυσιν ἀρχαῖς μὲν καὶ ὥσπερ ὕλῃ τῆς ἀστρονομικῆς θεωρίας προσχρώμενος τοῖς διὰ τῆς τῶν ὀργάνων παρατηρήσεως καταλαμβανομένοις περὶ τὰς κινήσεις συμβεβηκότων, ἔτι δὲ καὶ ταῖς παρὰ τῶν παλαιῶν ἀναγεγραμμέναις ἀκριβέσι τηρήσεσιν, καὶ μάλιστα ταῖς ὑπὸ τοῦ Ἱππάρχου, καὶ αὐταῖς πάλιν διʼ ὀργάνων καταλημφθείσαις, ὧν τάς τε κατασκευὰς καὶ τὰς θέσεις ἔτι τε καὶ τὰς χρήσεις ἐν τοῖς ἑξῆς κατὰ τοὺς οἰκείους τόπους ἐκτίθεται. καὶ τὰς διὰ τούτων εὐθὺς ὑποθέσεις ἐφαρμόζων τὰς ἐφεξῆς τῶν καταλήμψεων ποιεῖται διὰ τῶν ἐν ταῖς γραμμικαῖς δείξεσιν ἐφόδων.

`332`

Εἶτα ἐπεὶ ἐπάνω ἔλεγεν τῆς προκειμένης συντάξεως προηγεῖσθαι τὸ τὴν καθόλου σχέσιν ἰδεῖν ὅλης τῆς γῆς πρὸς ὅλον τὸν οὐρανόν, νῦν ὡς ἔφαμεν ἐρεῖ τίς ἐστιν ἡ εἰρημένη αὐτῷ καθόλου σχέσις καί φησιν· «τὸ μὲν «οὖν καθόλου τοιοῦτον ἂν εἴη προλαβεῖν, ὅτι τε σφαιροειδής ἐστιν ὁ οὐρανὸς «καὶ φέρεται σφαιροειδῶς καὶ ὅτι ἡ γῆ τῷ μὲν σχήματι καὶ αὐτὴ σφαιροειδής ἐστιν πρὸς αἴσθησιν ὡς καθʼ ὅλα μέρη λαμβανομένη», καθάπερ ἐπάνω ἐδηλοῦμεν, μετά τε τῶν θαλαττῶν καὶ τῶν ὀρῶν, ὡς καὶ τούτων ἐλαχίστας ποιούντων ἐπαναστάσεις πρὸς τὸ ὅλον τῆς γῆς μέγεθος ἢ καὶ τὰ εἰρημένα μέρη, καθάπερ ἐὰν ἐν σφαίρᾳ ἐξ ὕλης τινὸς κατασκευασθείσῃ ποδιαίαν ἐχούσῃ διάμετρον ψάμμιον προσπαγῇ, ἢ ἐλάχιστόν τι τοιοῦτον κοίλωμα ἐν αὐτῇ γένηται, οὐκ ἤδη καὶ τὸ σφαιροειδὲς σχῆμα ὡς πρὸς τὴν αἴσθησιν ἠλλοίωσεν, οὕτως καὶ ἐπὶ τῆς γῆς ὡς πρὸς τὴν σύγκρισιν τοῦ μεγέθους αὐτῆς τά τε ὄρη καὶ τὰ ἐν αὐτῇ κοιλώματα ἐλάχιστα τυγχάνοντα ἀναλλοίωτον αὐτῆς ὡς πρὸς τὴν αἴσθησιν τὸ σφαιροειδὲς σχῆμα συντηροῦσιν. καὶ ἐπʼ αὐτῶν δὲ τῶν μεγεθῶν τῆς γῆς καὶ τοῦ μεγίστου ὄρους τὴν τοιαύτην ἐξέτασιν ποιούμενοι, τὸ αὐτὸ τοῦτο ἀποδείξομεν ἑξῆς, ἐν τῷ περὶ τούτου κεφαλαίῳ. διὸ καὶ σφαιροειδῆ αὐτὴν ὑποτίθεται, ἐκ τῶν περὶ αὐτὴν φαινομένων ἐναργῶν τοιαύτης αὐτῆς καταλαμβανομένης.

`333`

Ἔτι δὲ καὶ τῇ θέσει μέσην τοῦ παντὸς οὐρανοῦ, καὶ τῷ μεγέθει σημείου λόγον ἔχουσαν, οὐχʼ ὡς ἀμεγέθους αὐτῆς ὑπαρχούσης, ἀλλʼ ὡς πρὸς τὴν σύγκρισιν ὡς ἔφαμεν τοῦ ὑπερμεγέθους ἀπʼ αὐτῆς ἀποστήματος ἐπὶ τὴν τῶν οὐρανίων σφαῖραν. καθὼς καὶ Εὐκλείδης ἐν τοῖς Ὀπτικοῖς φησιν ὅτι ἕκαστον τῶν ὁρωμένων ἔχει τί διάστημα οὗ γενομένου οὐκέτι ὀφθήσεται. ἐὰν οὖν ἐπινοήσωμεν ἀπὸ τηλικούτου διαστήματος ὁρᾶν τινα τὸ τῆς γῆς μέγεθος, διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ ἀποστήματος ἐλάχιστον θεωρηθήσεται ἢ καὶ φεύξεται τὴν αἴσθησιν. διὸ καὶ εἴρηκεν ὡς πρὸς τὸ ἀπόστημα. ἔτι τε καὶ τοῦτο ἂν εἴη τῶν ὡς ἐν ἀρχῇ λόγου ὀφειλόντων προλημφθῆναι, τὸ ἀκίνητον αὐτὴν μένειν καθʼ ὃν εἰρήκαμεν τρόπον, μηδʼ ἡντινοῦν κίνησιν ποιουμένην. καὶ ἐπεὶ ὡς ἀρχὰς τὰ τοιαῦτα παραλαμβάνει, τῶν δὲ ἀρχῶν οὐκ ἔστιν ἀποδείξεις ποιήσασθαι, φησίν· «περὶ τούτων δὲ ἑκάστου τῆς «ὑπομνήσεως βραχέα διελευσόμεθα», τῆς ὑπομνήσεως εἰπὼν καὶ οὐχὶ τῆς ἀποδείξεως. διὸ καὶ ἐπακτικῷ καὶ οὐκ ἀποδεικτικῷ κέχρηται λόγῳ. διαλαμβάνει δὲ περὶ τούτων ἀπὸ κοινῶν ἐννοιῶν καὶ ψιλῶν τινων παρατηρήσεων, οὐχὶ ὡς ἀποδείξεως ὡς ἔφαμεν τῶν ἀρχῶν ποιούμενος, ἀλλὰ ὑπομιμνήσκων ὅτι αὗται αἱ λαμβανόμεναι αὐτῷ ἀρχαὶ οὐχὶ τυχόντως καὶ ἀνοικείως λαμβάνονται, ἀλλʼ ὡς ὅτι μάλιστα ἁρμοζόντως τῇ πρὸς τὰ φαινόμενα συμφωνίᾳ· οὕτως γὰρ ὁ τρόπος ἁρμόττει τοῖς περὶ ἀρχῶν λόγοις.

`334`

Ὅτι σφαιροειδῶς ὁ οὐρανὸς φέρεται.

Ποιησάμενος τὴν ἀπαρίθμησιν τῶν τε καθόλου καὶ κατὰ μέρος τῆς ἀστρονομικῆς συντάξεως ὀφειλόντων προλημφθῆναι, καὶ δηλώσας ὡς ὅτι πρὸ πάντων χρὴ προλαβεῖν τοῦτο τὸ συναμφότερον, ὅτι τε σφαιροειδής ἐστιν ὁ οὐρανὸς καὶ φέρεται σφαιροειδῶς, ἐνταῦθα καθʼ ὃν εἰρήκαμεν τρόπον τὴν περὶ τούτων ὑπόμνησιν μέλλων ποιεῖσθαι, ἐπέγραψεν τὸ προτεθὲν κεφάλαιον «ὅτι σφαιροειδῶς ὁ οὐρανὸς φέρεται», παραλιπὼν ὅτι καὶ σφαιροειδής ἐστιν. ἔοικεν δέ, ἐπεὶ ἀπὸ τῆς τοῦ παντὸς σφαιροειδοῦς φορᾶς τὴν ὑπόμνησιν ποιεῖται τοῦ σφαιροειδῆ αὐτὸν εἶναι, ἀπὸ ταύτης καὶ τὴν ἐπιγραφὴν τοῦ κεφαλαίου πεποιῆσθαι.

`335`

Ἐρεῖ οὖν πρότερον πόθεν εἰς ἔννοιαν ἀνῆλθον οἱ παλαιοὶ τῆς τοιαύτης τοῦ παντὸς φορᾶς. καί φησιν ὅτι «ἑώρων γὰρ τόν τε ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἄλλους ἀστέρας ...» τούς τε ἀπλανεῖς καὶ πλανωμένους κατὰ παραλλήλων κύκλων φερομένους. τὸ μὲν οὖν «κατὰ κύκλων φερομένους», ὡς ἤδη ἔννοιαν αὐτῶν εἰληφότων ἀπὸ τῆς συνεχοῦς περὶ τὰ οὐράνια κατανοήσεως καὶ μάλιστα ἀπὸ τῶν ἀεὶ φανερῶν ἄστρων, ὅτι σφαιροειδῶς φέρονται, καθὼς καὶ ἐπάγων ἑξῆς φησιν· «Μάλιστα δʼ αὐτοὺς ἦγεν εἰς τὴν «σφαιρικὴν ἔννοιαν ἡ τῶν ἀεὶ φανερῶν ἄστρων περιστροφὴ κυκλοτερὴς «θεωρουμένη ...» καὶ τὰ ἑξῆς. τὸ δὲ καὶ κατὰ παραλλήλων κύκλων ἐπὶ μὲν ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ε πλανωμένων ὅτι ἐκ τῆς τοῦ παντὸς ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς πρώτης φορᾶς φερόμενοι οὕτως αὐτοῖς ἐφαίνοντο, ὡς πρὸς αἴσθησιν ἐπὶ τῆς κατὰ μίαν ἑκάστην ἡμέραν θεωρίας, ἀνεπαισθήτου γινομένης ἐν τοσούτῳ τῆς διαφορᾶς τῶν παραλλήλων πρὸς τὰς ἕλικας τὰς κατὰ τὸ ἀληθὲς ὑπʼ αὐτῶν γραφομένας ἔκ τε τῆς αὐτῶν κινήσεως καὶ ἐκ τῆς τοῦ παντὸς γινομένης αὐτῶν περιφορᾶς. τῆς γὰρ τῶν ὅλων πρώτης φορᾶς ἀπʼ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς εἰς τὰ προηγουμένα γενομένης, τῆς δὲ τῶν ἀστέρων κινήσεως ἀπὸ δυσμῶν ἐπὶ ἀνατολὰς καὶ εἰς τὰ ἑπόμενα θεωρουμένης, καὶ ταύτης μηδὲ κατὰ παραλλήλων τινῶν τῶν τοῖς πόλοις τῆς σφαίρας ἐν τῇ περιφορᾷ γραφομένων ἀλλὰ κατὰ λοξῶν τούτοις, συμβήσεται ἕλικας αὐτοὺς γράφειν ἐκ τῆς συναμφοτέρων ὑπεναντίας κινήσεως.

Νενοήσθω γὰρ ἡ σφαῖρα καὶ ἐν αὐτῇ μεσημβρινὸς μὲν ὁ ΑΒΓΔ, πόλοι δὲ αὐτῆς τὰ Β, Δ σημεῖα. καὶ ἔστω μέγιστος τῶν παραλλήλων τῶν τοῖς πόλοις τῆς σφαίρας ἐν τῇ περιφορᾷ γραφομένων ὁ ΑΕΓ κύκλος, λοξὸς δὲ πρὸς τοῦτον ὁ ΖΕΘΗ. ἐὰν δὴ νοήσωμέν τινα τῶν πλανωμένων ἀστέρων κατὰ τὸ Θ, τῆς ὅλων φορᾶς περὶ τοὺς Β, Δ πόλους ὁμαλῶς ἀποτελουμένης, εἰ μὲν ὁ ἀστὴρ ἐπὶ τοῦ Θ μένει, δηλονότι γράψει κύκλον παράλληλον τῷ ΑΕΓ. ἐπεὶ δὲ ἐν ᾧ ἡ τῆς σφαίρας στροφὴ ἀποτελεῖται, καὶ ὁ κατὰ τὸ Θ ἀστὴρ κινεῖται, καὶ γίνεται λόγου ἕνεκεν κατὰ τὸ Κ, γράψει ἄρα γραμμὴν ἐκ τῆς περιφορᾶς ὡς τὴν ΘΛΚ, καὶ πάλιν ἕως ἑτέρα περιφορὰ γένηται, κινηθεὶς καὶ γενόμενος ὡς κατὰ τὸ Ν, γράψει καὶ ἑτέραν γραμμὴν ὡς τὴν ΚΜΝ, ἥτις ἔσται ἡ καλουμένη ἕλιξ.

`336`

Ἐπὶ δὲ τῶν ἀπλανῶν ἀληθέστερον ἂν εἴη μᾶλλον τὸ λεγόμενον ὡς ὅτι ἑώρων αὐτοὺς κατὰ παραλλήλων κύκλων φερομένους, διὰ τὸ τὴν τούτων ἰδίαν κίνησιν βραχεῖαν καὶ ἀνεπαίσθητον εἶναι παντελῶς. δείκνυνται γὰρ ἐν τοῖς ρ ἔτεσιν μίαν μοῖραν ἔγγιστα εἰς τὰ ἑπόμενα κινούμενοι κατὰ λοξῶν ὁμοίως κύκλων πρὸς τὸν ἰσημερινόν.

«... Καὶ ἀρχομένους μὲν ἀναφέρεσθαι κάτωθεν ἀπὸ τοῦ ταπεινοῦ καὶ «ὥσπερ ἐξ αὐτῆς τῆς γῆς, μετεωριζομένους δὲ κατὰ μικρὸν εἰς ὕψος ...»

`337`

Καίτοι ἴσων ὄντων τῶν ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὸν οὐρανὸν διαστημάτων, ταπεινὸν ἐκάλεσεν τὸν πρὸς τῇ ἀνατολῇ τόπον· ταπεινὸν δὲ οὐχὶ πρὸς τὸ ἀπόστημα ἀλλʼ ὡς πρὸς ἡμᾶς, ἐπεὶ καὶ τὸ μὲν πρὸς τῇ κεφαλῇ αὐτοῦ ἕκαστος ἄνω καλεῖ, τὸ δὲ πρὸς τοὺς πόδας κάτω. καὶ ἔστι τὸ πρὸς τοὺς πόδας τὸ πρὸς τῷ ὁρίζοντι ἔνθα ἐστὶν καὶ ἡ ἀνατολή. ὅθεν καὶ τὸ «μετεωριζομένους κατὰ μικρὸν εἰς ὕψος» προσέθηκεν, ἐπεὶ καὶ τάξει φέρονται ἀπὸ τοῦ ὁρίζοντος ὡς ἐπὶ τὸ μεσουρανοῦν, ὃ δοκεῖ ἑκάστῳ ὡς πρὸς τῇ κεφαλῇ καὶ ἄνω τυγχάνειν. εἶτα πάλιν ἀναλόγως ἀπὸ τούτου πρὸς τὴν δύσιν, καὶ ὥσπερ εἰς τὸ κάτω καὶ πρὸς τοὺς πόδας, ἕως οὗ καὶ ταῖς ὄψεσιν τῶν τηρούντων ἀφανεῖς γένωνται. ἐπεὶ δὲ καί τινα χρόνον μείναντες αὐτοὶ ἀφανεῖς ὥσπερ ἀρχὴν πάλιν ἑτέραν ἐλάμβανον τοῦ ἀνατέλλειν καὶ ὑπὲρ γῆν ἀκολούθως φαίνεσθαι, ἔφησεν καὶ «ὥσπερ ἐξ ἄλλης ἀρχῆς» αὐτοὺς φαίνεσθαι ἀνατέλλειν, διὰ τὸ τὸν ἀφανισμὸν αὐτῶν διακόπτειν τὴν φαινομένην αὐτῶν τῆς φορᾶς συνέχειαν, «τοὺς δὲ χρόνους τούτους» καθʼ οὓς φανεροὶ ἐγίνοντο καὶ ἀφανεῖς «καὶ ἔτι τοὺς τόπους» ἀφʼ ὧν ἀνέτελλόν τε καὶ ἔδυνον τεταγμένους, καὶ ὁμοίως τὰς ἀνταποδόσεις λαμβάνοντας. τοὺς μὲν οὖν χρόνους ὑδρίοις καταμετροῦντες τοὺς αὐτοὺς καθʼ ἑκάστην ἐξ ἐπιλογισμῶν κατελαμβάνοντο τῆς τε ὑπὲρ γῆν φορᾶς καὶ τοὺς αὐτοὺς τῆς ὑπὸ γῆν, ἐπὶ τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων τῆς συναμφοτέρου ὑπὲρ γῆν καὶ ὑπὸ γῆν φορᾶς τξ χρόνων συναγομένης. καὶ τοὺς τόπους δὲ τοὺς ἐπὶ τοῦ ὁρίζοντος ἀνατολικοὺς καὶ δυτικοὺς καὶ ἔτι τοὺς ἐπὶ τοῦ μεσημβρινοῦ, τοὺς αὐτοὺς πάλιν μένοντας πρὸς αἴσθησιν κατελαμβάνοντο. οὐκέτι δὲ καὶ ἐπὶ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ε πλανωμένων οἱ αὐτοὶ χρόνοι καὶ τόποι κατελαμβάνοντο, ἀλλὰ τάξει τινὶ κατὰ τὴν ἀνταπόδοσιν ἀμειβόμενοι.

«Μάλιστα δὲ αὐτοὺς ἦγεν εἰς τὴν σφαιρικὴν ἔννοιαν ἡ τῶν ἀεὶ φανερῶν «ἀστέρων περιστροφὴ κυκλοτερὴς θεωρουμένη καὶ περὶ κέντρον ἓν καὶ «τὸ αὐτὸ περιπολουμένη».

Ἑώρων γὰρ ἀστέρας τινὰς περὶ τὸν βόρειον πόλον μήτε ἀνατέλλοντας μήτε δύνοντας, ἀλλὰ πάντοτε ὑπὲρ γῆς φερομένους καὶ ἐκ τῆς περιφορᾶς κύκλους γράφοντας, ἐξ ὧν μάλιστα ἐνενόουν σφαιρικὴν εἶναι τὴν κίνησιν τῷ τοὺς μὲν αὐτῶν ἐλάττονας κύκλους γράφειν τοὺς δὲ μείζονας, καὶ φαίνεσθαι τὸν μείζονα κύκλον γράφοντα ἐκ τῆς περιφορᾶς ὥσπερ ἐφαπτόμενον τῆς τοῦ ὁρίζοντος ἐπιφανείας, καὶ ἐμπεριλαμβάνοντα τῷ ὑπʼ αὐτοῦ γραφομένῳ κύκλῳ πάντα τὰ ἀεὶ φανερὰ ἄστρα, τοῦ δὲ ὑπό τινος ἀστέρος γραφομένου ἐλαχίστου κύκλου ὥσπερ μέσον τι σημεῖον ἀκίνητον· τοῦτο δὲ ἐγίνετο ὥσπερ κέντρον τῶν ἐκ τῆς περιφορᾶς τῶν ἀεὶ φανερῶν ἀστέρων γραφομένων κύκλων. κέντρον δὲ εἶπεν καὶ οὐχὶ πόλον, ὥσπερ κοινῇ καὶ σαφεστέρᾳ ἐννοίᾳ καταχρώμενος. ἀναγκαῖον οὖν ἦν ἡγεῖσθαι τοῦτο τὸ σημεῖον κατὰ τοῦ πόλου τῆς σφαίρας· ἀκόλουθον γὰρ ἦν λοιπὸν καὶ λέγειν σφαῖραν.

«Τῶν μὲν μᾶλλον αὐτῷ πλησιαζόντων κατὰ μικροτέρων κύκλων φερομένων, τῶν δὲ ἀπωτέρω πρὸς τὴν τῆς διαστάσεως ἀναλογίαν μείζονας «κύκλους ἐν τῇ περιγραφῇ ποιούντων», καὶ διὰ τοῦτο τὸ σφαιρικὸν σχῆμα ἐκτυπούντων, «ἕως ἂν ἡ ἀπόστασις καὶ μέχρι τῶν ἀφανιζομένων φθάσῃ».

`338`

Λοιπὸν γὰρ οἱ ἀπώτερον τοῦ μεγίστου τῶν ἀεὶ φανερῶν παράλληλλοι κύκλοι ἐτέμνοντο ὑπὸ τοῦ ὁρίζοντος καὶ οἱ τούτους γράφοντες ἀστέρες ἀνέτελλόν τε καὶ ἔδυνον. καὶ τούτων ὁ μὲν πλησιέστερον τοῦ μεγίστου τῶν ἀεὶ φανερῶν ἀνατέλλων τε καὶ δύνων ἐλάττονα χρόνον ἐποίει ἀφανὴς αὐτοῖς γενόμενος τοῦ ἀπώτερον, καὶ οἱ ἑξῆς ἀναλόγως, ὡς καὶ τὰ ὑπὸ γῆν τμήματα τῶν παραλλήλων κύκλων τὰ ἔγγιον τοῦ μεγίστου τῶν ἀεὶ φανερῶν ἐλάττονα ἢ ὅμοια εἶναι τῶν ἀπώτερον, ἀνάπαλιν δὲ τὰ ὑπὲρ γῆν μείζονα μὲν ἢ ὅμοια τὰ ἔγγιον τοῦ μεγίστου τῶν ἀεὶ φανερῶν τῶν ἀπώτερον, ὡς συνάγεσθαι τὰ ὑπὲρ γῆν τμήματα τὰ ἔγγιον τοῦ φανεροῦ πόλου τῶν ἀπώτερον μείζονα ἢ ὅμοια τυγχάνειν, ὅπερ τῷ σφαιρικῷ σχήματι δέδεικται ἁρμόττον, καθʼ ἃ καὶ ὁ Θεοδόσιος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Σφαιρικῶν ἐπέδειξεν ὅτι «ἐὰν ἐν σφαίρᾳ μέγιστος κύκλος παραλλήλους τινὰς κύκλους τῶν ἐν τῇ σφαίρᾳ μὴ διὰ τῶν πόλων τέμνῃ ...» ὥσπερ ὁ ὁρίζων ἐπὶ τῶν ἐγκλίσεων τοὺς παραλλήλους τῷ ἰσημερινῷ, τῶν ἀπολαμβανομένων περιφερειῶν ἐν ἑνὶ τῶν ἡμισφαιρίων μείζονες ἢ ὅμοιαι ἔσονται αἰεὶ αἱ ἔγγιον τοῦ φανεροῦ πόλου τῶν ἀπώτερον, ὡς τὴν μὲν ἀρχὴν τοῦ σφαιρικὸν εἶναι τὸ σχῆμα τοῦ παντὸς ἐκ τῶν τοιούτων ἐννοιῶν αὐτοὺς λαβεῖν. ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῆς συνεχεστέρας παρατηρήσεως προκόπτοντες περὶ τὴν θεωρίαν καὶ τὰ λοιπὰ πάντα περὶ τὰς κινήσεις τῶν ἀστέρων, σύμφωνα κατελαμβάνοντο τῷ σφαιρικῷ σχήματι, μαχόμενα δὲ τοῖς ἕτερον παρὰ τοῦτο δοξάζουσιν.

«Φέρε γάρ, εἴ τις ὑπόθοιτο τὴν τῶν ἄστρων φορὰν ἐπʼ εὐθείας γενομένην ἐπʼ ἄπειρον φέρεσθαι καθάπερ τισὶν ἔδοξε ...».

`339–340`

Αὕτη ἡ δόξα ἐπικούρειος μέν ἐστιν, ἐναργῶς δὲ μαχομένη τοῖς φαινομένοις. ἀπορήσειεν γὰρ ἄν τις ἐπιζητῶν, ὃν τρόπον ἐπʼ εὐθείας καὶ ἐπʼ ἄπειρον ἀπιόντα τὰ ἄστρα ἠδύνατο ὑποστρέφειν, καὶ ὥσπερ ἀπʼ ἄλλης ἀρχῆς ὡς ἔφαμεν καθʼ ἑκάστην περιφερόμενα θεωρεῖσθαι. «πῶς γὰρ «ἀνακάμπτειν ἠδύνατο τὰ ἄστρα ἐπʼ ἄπειρον ὁρμώμενα;» ἢ γὰρ τὴν ἄπειρον οὐδὲ ὅλως διεξήρχοντο, ἢ εἰ καὶ ἀνέκαμπτον, φαίνεσθαι· ἡμῖν αὐτὰ ἂν ἦν ἀκόλουθον ἀνακάμπτοντα. ἔτι δὴ καὶ καθʼ ἃ Εὐκλείδης ἐν τοῖς Ὀπτικοῖς, ἕκαστον τῶν ὁρωμένων ἔχει τι μέγεθος διαστήματος, οὗ γενομένου οὐκέτι ὀφθήσεται. καὶ πάλιν, τῶν ἴσων μεγεθῶν καὶ ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας ὄντων, τὰ ἐκ πλείονος διαστήματος ὁρώμενα ἐλάττονα φαίνεται. ὡς συνέβαινεν, ἐπʼ εὐθείας τῶν ἄστρων ἀπιόντων, τά τε μεγέθη αὐτῶν καὶ τὰ διαστήματα τὰ πρὸς ἄλληλα μείζονα ὄντα ἐλάττονα φαίνεσθαι, καὶ ἐκ τῆς συνεχοῦς ἐπὶ πλεῖον ἀποστάσεως κατὰ μικρὸν τῶν μεγεθῶν ἐλαττουμένων, ἀφανῆ ἡμῖν αὐτὰ καθίστασθαι ἐκ τῆς οἰκείας ἑκάστου ἀποστάσεως, ὅπερ τοὐναντίον ὁρῶμεν ἀντιπίπτον ἐκ τῶν φαινομένων. ὅτε γὰρ δοκοῦσι κατʼ αὐτοὺς ὡς ἂν ἐκ τῆς πλείονος ἀποστάσεως ἀφανῆ γίνεσθαι, τότε καὶ μείζονα τὰ μεγέθη αὐτῶν ὁρῶμεν καὶ ἀνοικείως τῆς ἐπʼ εὐθείας φορᾶς ἀφανιζόμενα· τὰ γὰρ ἐπʼ εὐθείας ἀπιόντα μεγέθη κατὰ μικρὸν ὡς ἔφαμεν ὁρῶμεν μειούμενα ταῖς ὄψεσιν μέχρις ἂν καὶ τέλεον ἀφανισθῶσιν, καὶ οὐχὶ κατὰ μέρος ἐν βραχεῖ χρόνῳ ἀποτεμνόμενά τε καὶ ἀφανιζόμενα, καθάπερ ὁρῶμεν ἐν τοῖς ἀφανισμοῖς ἢ καταδύσεσι τῶν ἀστέρων, ὡς ἂν ἐκ τῆς ἐπιπροσθέσεως τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς κατὰ μέρος αὐτὰ ἀφανῆ γίνεσθαι.

«Ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ ἀνάπτεσθαί τε αὐτὰ ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ πάλιν εἰς «αὐτὴν ἀποσβέννυσθαι, τῶν ἀτοπωτάτων ἂν φανείη παντελῶς.»

`341`

Ἔτι δὲ τὸ ἀνάπτεσθαι καὶ σβέννυσθαι τὰ ἄστρα καθʼ Ἡράκλειτον εὔηθες ἂν εἴη παντελῶς. ἵνα γὰρ συγχωρήσωμεν τὴν τοσαύτην ἐν αὐτοῖς ἀμετάπτωτον τάξιν, τῶν τε μεγεθῶν καὶ τῆς ποσότητος, τουτέστιν καὶ τοῦ πλήθους τῶν ἐν ταῖς μορφώσεσι καταδηλοτέρων, ἔτι τε καὶ διαστάσεων καὶ σχηματισμῶν ὧν ἔχουσι πρὸς ἀλλήλους, καὶ τῶν τόπων ἐφʼ ὧν ἀνατέλλουσι καὶ μεσουρανοῦσι καὶ δύνουσι, καὶ τῶν χρόνων ὧν ποιοῦνται ὑπὲρ γῆν μένοντες καὶ ὑπὸ γῆν, ἢ τῶν προανατολῶν ἢ προμεσουρανήσεων ἢ προκαταδύσεων ὧν ποιοῦνται πρὸς ἀλλήλους, οὕτως εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν ἀποτελεῖσθαι, καὶ συγχωρήσωμεν αὐτοῖς λέγειν τὰ μὲν ἀνατολικὰ μέρη ἀναπτικῆς εἶναι φύσεως τὰ δὲ δυτικὰ σβεστικῆς· συνάγεται, ἐννοούντων ἡμῶν τὰ πρὸς τοὺς ἀντίποδας, τὸν αὐτὸν τόπον τῆς γῆς καὶ ἀναπτικὸν εἶναι καὶ σβεστικόν· αἱ γὰρ ἡμῶν ἀνατολαὶ ἐκείνων δύσεις εἰσὶ καὶ αἱ ἐκείνων δύσεις ἡμῶν ἀνατολαί. καὶ ἔτι συμβήσεται τὰ ἄστρα τοῖς μὲν ἤδη ἀνημμένα ἢ ἐσβεσμένα τυγχάνειν, τοῖς δὲ μήπω· τὰ γὰρ παρὰ τοῖς ἀνατολικωτέροις ἀνατέλλοντα οὐδέπω παρὰ τοῖς δυτικωτέροις ἀνατέλλει· ὁμοίως καὶ τὰ δύνοντα τοῖς ἀνατολικωτέροις τοῖς δυτικωτέροις ὑπὲρ γῆν ἐστιν. εἴ τις οὖν ταῦτα συγχωρήσειεν αὐτοῖς οὕτως ὄντα γελοῖα καὶ ἐναργῶς τῇ δόξῃ αὐτῶν μαχόμενα, τί ἂν περὶ τῶν ἀεὶ φανερῶν ἄστρων ἔχοιεν εἰπεῖν, τῶν μήτε ἀνατελλόντων μήτε δυνόντων; ἢ διὰ ποίαν αἰτίαν ἐπὶ μὲν τῶν ἐπʼ ὀρθῆς τῆς σφαίρας οἰκήσεων πάντα καὶ ἀνάπτεται καὶ σβέννυται, τουτέστιν καὶ ἀνατέλλει καὶ δύνει, ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ τὴν ἔγκλισιν ὁρῶμέν τινα μήτε ἀνατέλλοντα μήτε δυόμενα, ἀλλʼ ἀεὶ ὑπὲρ γῆς μένοντα παντάπασιν; καταδήλου ὄντος ἐκ τῶν φαινομένων τοῦ τοὺς αὐτοὺς ἀστέρας ἔν τισιν μὲν οἰκήσεσιν ἀνατέλλειν τε καὶ δύνειν. τουτέστιν ἀνάπτεσθαι κατʼ αὐτοὺς καὶ σβέννυσθαι, ἔν τισι δὲ μηδὲ ὁπότερον, ὡς συμβαίνειν περὶ τὰ αὐτὰ ἄστρα τὰ ἐναντία, τὸ καὶ ἀνάπτεσθαι αὐτὰ καὶ σβέννυσθαι, καὶ μήτε ἀνάπτεσθαι μήτε σβέννυσθαι.

«Συνελόντι τε εἰπεῖν, κἂν ὁποῖόν τις ἕτερον σχῆμα τῆς τῶν οὐρανίων «φορᾶς ὑπόθηται πλὴν τοῦ σφαιροειδοῦς, ἀνίσους ἀνάγκη γίνεσθαι τὰς «ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὰ μέρη τῶν μετεώρων ἀποστάσεις, ὅπου δʼ ἂν αὐτὴ «καὶ ὡς ἂν ὑποκέηται, ὥστε ὀφείλειν καὶ τὰ μεγέθη καὶ τὰ πρὸς ἀλλήλους «διαστήματα τῶν ἀστέρων ἄνισα φαίνεσθαι καθʼ ἑκάστην περιφοράν, ὡς «ἂν ποτὲ μὲν ἀπὸ μείζονος, ποτὲ δὲ ἀπὸ ἐλάττονος γινόμενα διαστήματος ...»

`342`

Καὶ συλλαβόμενόν φησιν εἰς ἕν τι κοινὸν τὰ κατὰ μέρος, ἐστὶν εἰπεῖν, ὅτι κἂν ὁποῖόν τις ἕτερον σχῆμα τῆς φορᾶς τῶν οὐρανίων ὑπόθηται παρὰ τὸ σφαιροειδές, τουτέστιν παρὰ τὸ περὶ πόλους καὶ ἄξονα φέρεσθαι — τὴν γὰρ φορὰν κυκλοφορητικὴν τυγχάνουσαν γενικώτερον σφαιροειδῆ καλεῖ —, ἀνίσους ἀνάγκη γίνεσθαι τὰς ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὰ μέρη τῶν μετεώρων ἀποστάσεις, ὅπου δʼ ἂν αὐτὴ ὑποτεθείη, καὶ ὁποῖον ἂν σχῆμά τις αὐτῆς ἐπινοήσειεν. συμβήσεται γάρ. ἕτερον παρὰ τοῦτο τῆς φορᾶς σχῆμα λαμβανούσης, ἤτοι τριγωνοειδὲς ἢ ἑτερόμηκες ἢ ἄλλο τι παρὰ τὸ περὶ πόλους καὶ ἄξονα μένοντας, καὶ τὸ αὐτὸ τῇ ἐπʼ εὐθείας πασχούσης, πλησιέστερον καὶ ἀπώτερον χωροῦντα φαίνεσθαι τὰ ἄστρα, ὥστε παρακολουθεῖν μὴ μόνον τὰ μεγέθη αὐτῶν ὡς ἔφαμεν ἄνισα φαίνεσθαι, ἀλλὰ καὶ τὰ πρὸς ἀλλήλους διαστήματα, καθʼ ἑκάστην περιφοράν, τουτέστιν καθʼ ἑκάστην ἡμέραν, καθὰ καὶ Εὐκλείδης ἐν τοῖς Ὀπτικοῖς· «τὰ ἴσα μεγέθη — ἤτοι «διαστήματα — ἄνισον διεστηκότα» ἀπὸ τοῦ ὄμματος «ἄνισα φαίνεται.»

Εἰ δέ τις λέγοι καὶ ἐπὶ κυλινδροειδοῦς καὶ κωνοειδοῦς φορᾶς δύνασθαι τὰ μεγέθη τῶν ἀστέρων ἴσα φαίνεσθαι καθʼ ἑκάστην ἡμέραν, διὰ τὸ καὶ ἐπὶ τῶν τοιούτων φορῶν κατὰ παραλλήλων κύκλων πρὸς αἴσθησιν φερομένους τοὺς ἀστέρας δύνασθαι τά τε μεγέθη καὶ τὰ διαστήματα ἴσα ποιοῦντας φαίνεσθαι, λέξομεν καὶ τὰς τοιαύτας φορὰς σφαιροειδεῖς ὑπάρχειν, διὰ τὸ καὶ αὐτὰς περὶ πόλους μένοντας καὶ ἄξονα φερομένας τὸ τοιοῦτον ἀποτελεῖν. καὶ ἐπεὶ πλείονά ἐστιν σχήματα στερεὰ περὶ πόλους καὶ ἄξονα δυνάμενα φέρεσθαι, πάντα δὲ κατὰ παραλλήλων κύκλων φέροντα τοὺς ἀστέρας — τοῦτο γὰρ ἴδιον τῶν περὶ πόλους μένοντας φορῶν — δείξομεν ἐκ τῶν περὶ τοὺς πλανωμένους ἀστέρας φαινομένων ὅτι οὐχ οἷόν τε ἕτερον εἶναι τὸ τοῦ οὐρανοῦ σχῆμα παρὰ τὸ σφαιρικόν, καὶ μάλιστα ὅτι οὔτε κυλινδρικὸν οὔτε κωνικὸν δύναται τυγχάνειν, ὅπερ ἂν μᾶλλόν τις ὡς πιθανώτερον ἡγήσαιτο.

Ὅτι μὲν οὖν κυλινδρικὸν οὐχ οἷόν τε εἶναι τὸ τοῦ οὐρανοῦ σχῆμα, οὕτως ἂν κατανοήσαιμεν.

`343`

Ἔστω εἰ δυνατὸν ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύλινδρος, καὶ βάσεις μὲν αὐτοῦ ἔστωσαν οἱ ΑΒ, ΓΔ κύκλοι, πρὸς ἄρκτους καὶ μεσημβρίαν τετραμμένοι, ὅπερ ἄν τινες πάλιν ὡς πιθανὸν ἡγήσαιντο ὑποθέσθαι, ἄξων δὲ ὁ ΕΖ, πλευραὶ δὲ αὐτοῦ ἔστωσαν αἱ ΑΓ, ΒΔ, ἐν τῷ διὰ τοῦ ἄξονος ἐπιπέδῳ παράλληλοι δηλονότι αὐτῷ γιγνόμεναι, διάμετροι δὲ τῶν βάσεων αἱ ΑΕΒ, ΓΖΔ, ὥστε ΑΕΓΖ τὸ παραλληλόγραμμον μενούσης τῆς ΕΖ περιενεχθέν, πεποιηκέναι τὸν κύλινδρον. καὶ τετμήσθω ὁ ἄξων δίχα κατὰ τὸ Η, καὶ ὑποκειμένης ἐπʼ αὐτοῦ τῆς γῆς, εἰλήφθω ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ κυλίνδρου τυχὸν σημεῖον τὸ Θ, καὶ ἀπὸ τοῦ Θ ἐπὶ τὸν ἄξονα κάθετος ἤχθω ἡ ΘΚ. ἐὰν οὖν μένοντος τοῦ ΕΖ ἄξονος περιφέρηται ὁ κύλινδρος περὶ τοὺς Ε, Ζ πόλους μένοντας, δηλονότι καὶ τὸ Θ σημεῖον φερόμενον γράψει κύκλον ὀρθὸν πρὸς τὸν ἄξονα, οὗ κέντρον ἔσται τὸ Κ, διὰ τὸ καὶ τὴν ΚΘ εὐθεῖαν πρὸς ὀρθὰς τῇ ΕΖ περιφερομένην τὴν αὐτὴν μένειν, καὶ καθʼ ἑνὸς ἐπιπέδου φέρεσθαι διὰ τὸ μένειν καὶ τὰ Κ, Θ σημεῖα. ἔστω οὖν ὁ γραφόμενος κύκλος ὁ ΘΛΜ περὶ διάμετρον τὴν ΘΚΜ. λέγω δὴ ὅτι πᾶσαι αἱ ἀπὸ τῆς γῆς τουτέστιν τοῦ Η σημείου ἐπὶ τὸν κύκλον προσπίπτουσαι εὐθεῖαι ἴσαι ἀλλήλαις ἔσονται. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΗΘ, ΗΜ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΘΚ τῇ ΚΜ, κοινὴ δὲ καὶ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΚΗ, βάσις ἄρα ἡ ΗΘ βάσει τῇ ΗΜ ἴση ἐστίν. διήχθω δὴ καὶ ἡ ΗΛ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΚΛ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΚΗ ὀρθή ἐστιν πρὸς τὸ τοῦ ΘΛΜ κύκλου ἐπίπεδον, καὶ πρὸς πάσας ἄρα τὰς ἁπτομένας αὐτῆς εὐθείας καὶ οὔσας ἐν τῷ τοῦ κύκλου ἐπιπέδῳ ὀρθή ἐστιν. ὥστε καὶ πρὸς τὴν ΚΛ ὀρθή ἐστι. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΚΘ τῇ ΚΛ, κοινὴ δὲ καὶ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΚΗ, βάσις ἄρα ἡ ΗΘ βάσει τῇ ΗΛ ἐστὶν ἴση.

Ὁμοίως δὴ δείξομεν ὅτι καὶ πᾶσαι αἱ ἀπὸ τοῦ Η τῆς γῆς πρὸς τὴν τοῦ κύκλου περιφέρειαν προσπίπτουσαι εὐθεῖαι ἴσαι ἀλλήλαις ἔσονται, ὥστε συμβαίνειν τά τε μεγέθη τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων ἴσα φαίνεσθαι, διὰ τὸ ἐπιπλεῖστον ἐπὶ τῶν αὐτῶν παραλλήλων αὐτοὺς πρὸς αἴσθησιν φέρεσθαι, οὐκέτι δὲ καὶ ἐπὶ τῶν πλανωμένων τὸ τοιοῦτον δύνασθαι παρακολουθεῖν αἰσθητῇ τινι παραχωρήσει κατὰ βορειοτέρων καὶ νοτιωτέρων παραλλήλων αὐτῶν φερομένων.

`344`

Ἐὰν γὰρ νοήσωμεν καὶ ἀπὸ τοῦ Ξ ὁμοίως ἕτερον παράλληλον γραφόμενον περὶ κέντρον τὸ Σ, ἐφʼ οὗ πάλιν ὁ ἀστὴρ ἐνεχθήσεται, καὶ ἐπιζεύξωμεν τὴν ΞΣΡ διάμετρον καὶ τὴν ΗΡ. δῆλον ὡς ἄνισοι ἔσονται αἱ ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὸν ἀστέρα διαστάσεις, ποτὲ μὲν κατὰ τοῦ ΘΛΜ παραλλήλου αὐτοῦ φερομένου, ποτὲ δὲ κατὰ τοῦ ΞΡ, διὰ τὸ μείζονα εἶναι τὰ ἀπὸ τῶν ΗΣ, ΣΡ, τουτέστιν τὸ ἀπὸ τῆς ΗΡ, τῶν ἀπὸ τῶν ΗΚ, ΚΜ, τουτέστιν τοῦ ἀπὸ τῆς ΗΜ, ὥστε καὶ τὴν ΗΡ τῆς ΗΜ μείζονα γίνεσθαι, καὶ συμβαίνειν ἀνισομεγέθη φαίνεσθαι τὸν ἀστέρα· ὅπερ παντάπασιν ἀντίκειται τοῖς φαινομένοις. οὐκ ἄρα κυλινδρικὸν ἂν εἴη τὸ τοῦ οὐρανοῦ σχῆμα.

Τὰ αὐτὰ δὲ συμβήσεται κἂν μὴ κατὰ τῆς διχοτομίας τοῦ ἄξονος ἡ γῆ ὑποτεθείη.

Ὅτι δὲ οὐδὲ κωνικὸν ἂν εἴη, πάλιν γὰρ ἂν τὰ αὐτὰ ἄτοπα συνέβαινεν περὶ τοὺς πλανωμένους ἀστέρας τῷ καὶ ἐπὶ τούτου ἄνισα γίνεσθαι τὰ ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὸν οὐρανὸν διαστήματα, εἰ καὶ πλείονα σύμφωνα τὸ τοιοῦτον σχῆμα φυλάττει τοῖς φαινομένοις, οὕτως ἂν κατανοήσαιμεν.

`345–346`

Ἔστωσαν γὰρ δύο κῶνοι ὀρθογώνιοι ἰσοϋψεῖς ἐπὶ μιᾶς βάσεως, τὰς κορυφὰς ἔχοντες πρὸς τοῖς πόλοις — ὅπερ ἄν τις πάλιν ὡς πιθανώτερον ὑπολάβοι, διὰ τὸ καὶ δύο πόλους εἶναι τῆς φορᾶς — οἱ ΑΒΓ, ΔΒΓ περὶ ἄξονα τὸν ΑΔ, βάσις δὲ αὐτῶν ἔστω ὁ ΒΕΓΖ κύκλος, οὗ κέντρον τὸ Η, καὶ ὑποκείσθω ἡ γῆ κατὰ τὸ Η καὶ ἴση δηλαδὴ ἡ ΒΗ ἑκατέρα τῶν ΑΗ, ΗΔ, διὰ τὸ ὀρθογωνίους καὶ ἰσοϋψεῖς ὑποκεῖσθαι τοὺς κώνους, ἵνα καὶ αἱ ἀπὸ τοῦ Η τῆς γῆς ἐπὶ τὸν οὐρανὸν εἰρημέναι διαστάσεις ἴσαι ὦσιν. λέγω δὴ ὅτι αἱ ἀπὸ τοῦ Η κέντρου ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ κώνου διαγόμεναι εὐθεῖαι ἄνισοι ἔσονται. διήχθω γὰρ ἡ ΗΘ, ὥστε τὸ Θ σημεῖον κατὰ τῆς διχοτομίας εἶναι τῆς ΑΒ πλευρᾶς τοῦ κώνου. καὶ δῆλον ὡς ὅτι ἡ ΗΘ κάθετος γινομένη ἐπὶ τὴν ΑΒ, διὰ τὸ καὶ τὴν ΑΗ τῇ ΗΒ ἴσην ὑποκεῖσθαι, ἐλαχίστη ἔσται πασῶν τῶν ἀπὸ τοῦ Η ἐπὶ τὴν ΑΒ, ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας οὖσαν τοῦ οὐρανοῦ, προσπιπτουσῶν εὐθειῶν. καὶ ἔτι τῶν ἐφʼ ἑκάτερα αὐτῆς ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς ἀπώτερόν ἐστιν ἐλάσσων. ἐὰν οὖν νοήσωμεν ὁμοίως τοῖς ἐπὶ τοῦ κυλίνδρου ἀπὸ τῶν Θ καὶ Λ σημείων ἐκ τῆς περιφορᾶς παραλλήλους γραφομένους ὡς τοὺς ΘΜ, ΛΝ, πάλιν τὰ ἀπὸ τῆς γῆς τοῦ Η ἐπὶ τὸν αὐτὸν παράλληλον διαστήματα ἴσα ἔσονται, καὶ τὰ αὐτὰ μεγέθη ὀφθήσεται τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων κατὰ τῶν αὐτῶν παραλλήλων πρὸς αἴσθησιν φερομένων, οὐκέτι δὲ διὰ τὰ εἰρημένα καὶ τὰ ἀπὸ τῆς ὄψεως διαστήματα ἐπὶ διαφόρους παραλλήλους ἴσα τυγχάνειν. διὸ καὶ ὁμοίως πάλιν οἱ πλανώμενοι κατὰ βορειοτέρων καὶ νοτιωτέρων παραλλήλων φερόμενοι ἀνισομεγέθεις ὀφθήσονται, ὅπερ ὡς ἔφαμεν ἀντίκειται τοῖς φαινομένοις. συμβήσεται δὲ ἐπὶ τοῦ τοιούτου σχήματος τὸν μὲν ἐπὶ τῶν βάσεων κύκλον μόνον μέγιστον εἶναι τῶν παραλλήλων καὶ διχοτομεῖν τὸν οὐρανόν, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς σφαίρας ὁ ἰσημερινός, καὶ τοὺς ἴσον ἀπέχοντας τοῦ μεγίστου τῶν παραλλήλων ἴσους εἶναι, καὶ τὸν ἔγγιον τοῦ μεγίστου τοῦ ἀπώτερον μείζονα, ὅπερ καὶ ἐπὶ τοῦ σφαιρικοῦ σχήματος συμβαίνει.

Κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ δειχθήσεται ὅτι οὐδʼ ἕτερόν τι σχῆμα ἐνδέχεται ἔχειν τὸν οὐρανὸν ἢ μόνον τὸ σφαιρικόν. ἀνίσους γὰρ πάλιν ἐπὶ πάντων τῶν ἄλλων σχημάτων συνέβαινεν γίνεσθαι τὰς ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὸν οὐρανὸν διαστάσεις, ὅπου δʼ ἂν αὕτη καὶ ὡς ἂν ὑποτεθείη, ἴσων αὐτῶν γινομένων ἐπὶ μόνου τοῦ σφαιρικοῦ σχήματος καὶ τὰ μεγέθη πάντοτε τῶν ἀστέρων ἴσα δεικνυουσῶν συμφώνως τοῖς φαινομένοις.

`347–348`

Ἐπεὶ οὖν ἐδείξαμεν σφαιρικὸν τυγχάνον τὸ σχῆμα τοῦ οὐρανοῦ, καὶ πρῶτον μὲν διὰ τὸ τοὺς ἔγγιον τοῦ φανεροῦ πόλου ἀεὶ φανεροὺς ἀστέρας κατὰ μικροτέρων κύκλων φέρεσθαι, τοὺς δʼ ἄπωθεν ἀνάλογον ἐπὶ μειζόνων, τοὺς δʼ ἐγγυτέρω τούτων ἀνατέλλοντας καὶ δύνοντας ἐλάττονα χρόνον ἐν τῷ ἀφανισμῷ μένοντας, τοὺς δʼ ἄπωθεν ἀνάλογον πλείονα, ὅπερ μόνῳ τῷ εἰρημένῳ σφαιρικῷ σχήματι ἁρμόττει· ἔτι δὲ καὶ διὰ τὸ ἐπὶ μόνου τοῦ τοιούτου σχήματος δύνασθαι ἀεὶ καὶ τὰ τῶν πλανωμένων ἀστέρων μεγέθη ἴσα φαίνεσθαι, ὅπερ σύμφωνόν ἐστιν τοῖς φαινομένοις· δοκεῖ δὲ τοῦτο ἐναντίον εἶναι τοῖς μικρῷ πρόσθεν αὐτῷ εἰρημένοις, ὅτι μείζονα ἡμῖν ὁρᾶται τὰ ἄστρα πρὸς αὐτοῖς τοῖς ἀφανισμοῖς τουτέστιν τοῖς ὁρίζουσιν δηλαδὴ ὡς ἐξ ἐλάττονος διαστάσεως ὁρώμενα· βούλεται ἐνταῦθα τὸ τοιοῦτον ἀπολύσασθαι καὶ δηλῶσαι ὡς ὅτι οὐ παρὰ τὸ ἀπόστημα τὸ ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὸν οὐρανὸν τὸ τοιοῦτον συμβαίνει, ἀλλʼ ἐκ τῆς περὶ τὴν γῆν ὑγρᾶς γενομένης ἀναθυμιάσεως, καὶ διὰ τοῦτο τῆς ὄψεως εἰς ἀχλυωδέστερον ἀέρα ἐμπιπτούσης, καὶ τῶν ἀπʼ αὐτῆς ἐπὶ τὸν ἀστέρα προσπιπτουσῶν ἀκτίνων κλάσιν ὑπομενουσῶν καὶ μείζονα ποιουσῶν τὴν πρὸς τῇ ὄψει γωνίαν, καθὰ καὶ Ἀρχιμήδης ἐν τοῖς Περὶ κατοπτρικῶν ἀπέδειξεν. φησὶν ὅτι «... καθάπερ καὶ τὰ εἰς ὕδωρ ἐμβαλλόμενα μείζονα φαίνεται, καὶ ὅσῳ κάτω χωρεῖ μείζονα.»

`349–350`

Ἔστω γὰρ ἐν καθαρῷ ἀέρι, ἄνισα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ ὑπὸ τῆς αὐτῆς γωνίας ὁρώμενα τῆς ὑπὸ ΓΕΔ, ὄμματος δηλονότι ὄντος τοῦ Ε. φανερὸν δὴ ὅτι ἴσα ὀφθήσονται τὰ ΑΒ, ΓΔ, διὰ τὸ ὑπὸ τῆς αὐτῆς γωνίας ὁρᾶσθαι. γεγονέτωσαν δὲ καὶ καθʼ ὕδατος, ὥστε τὴν τοῦ ὕδατος ἐπιφάνειαν εἶναι κατὰ τὴν ΖΗ. καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ ὕδατος αἱ ΕΘ, ΕΚ, καὶ κεκλάσθωσαν ἐπὶ τὰ Α, Β, ὡς αἱ ΕΘΑ, ΕΚΒ, καθὰ καὶ Ἀρχιμήδης ἐν τοῖς Περὶ κατοπτρικῶν ὡς ἔφαμεν. καὶ ἐπεὶ πέφυκεν ἡ ὄψις κατʼ εὐθείας γραμμὰς ὁρᾶν, ἐκβεβλήσθωσαν αἱ ΕΘ, ΕΚ ἀκτῖνες ἐπʼ εὐθείας ὡς ἐπὶ τὰ Λ, Μ· καὶ ἔτι ἡ ΑΒ ἐφʼ ἑκάτερα ἐκβεβλήσθω κατὰ τὰ Λ, Μ. φαντασίαν ἄρα παρέξει τὸ ΑΒ μέγεθος τηλικοῦτον ὁρᾶσθαι, ἡλίκον ἐστὶν τὸ ΛΜ ὑπὸ τῆς ὑπὸ ΛΕΜ ὁρώμενον γωνίας. καὶ φανερὸν ὅτι μεῖζον ὀφθήσεται τὸ ΑΒ μέγεθος ἐφʼ ὕδατος γενόμενον. προσπιπτέτωσαν δὴ καὶ ἕτεραι ἀκτῖνες ὡς αἱ ΕΝ, ΕΞ κλώμεναι πρὸς τὰς ΝΓ, ΞΔ περιλαμβανούσας τὸ ΓΔ μέγεθος. καὶ ἐκβεβλήσθωσαν πάλιν ταῖς ΕΝ, ΕΞ ἐπʼ εὐθείας αἱ ΝΟ, ΞΠ, καὶ ἔτι ἡ ΓΔ ἐφʼ ἑκάτερα κατὰ τὰ Ο, Π. δόξει δὴ πάλιν διὰ ταὐτὰ τὸ ΓΔ μέγεθος ὡς τὸ ΟΠ ὁρᾶσθαι, μεῖζον γενόμενον. τὰ ἄρα ΑΒ, ΓΔ ἄνισα ὄντα καὶ ἐν καθαρῷ ἀέρι ἴσα φαινόμενα ἐν ὕδατι ἄνισα φαίνονται, καὶ τὸ κατωτέρω μεῖζον, ἐπειδήπερ ὑπὸ μείζονος γωνίας ὁρᾶται. συμβαίνει δʹ, καίπερ κατὰ πάντα τὰ μέρη τῆς γῆς τῆς ἀναθυμιάσεως γινομένης, πρὸς ταῖς ἀνατολαῖς καὶ δύσεσιν μείζονα τὰ μεγέθη τῶν ἀστέρων φαίνεσθαι, διὰ τὸ — ἐν τοῖς ἑξῆς ἐκ τῶν περὶ αὐτὴν φαινομένων σφαιρικῆς αὐτῆς καὶ μέσης τοῦ παντὸς καταλαμβανομένης — παρακολουθεῖν, ἐπιπλέον ταῖς ὄψεσιν ἡμῶν παρεκτεινομένου τοῦ τοῦ ὁρίζοντος ἐπιπέδου, διὰ πλείονος ὑγροῦ θεωρεῖσθαι τοὺς ἀστέρας.

`351`

Ἵνα δὴ κατάδηλον γένηται τὸ λεγόμενον, νενοήσθω ἡ τῆς γῆς σφαῖρα ἡ ΑΒ περὶ κέντρον τὸ Γ, ἡ δὲ τῶν οὐρανίων ἡ ΕΖΗ. ἔτι δὲ καὶ τῆς ἀναθυμιάσεως κατὰ πάντα τὰ μέρη τῆς γῆς ὁμοίως γιγνομένης, νενοήσθω πάλιν σχῆμα σφαιρικὸν ὡς τὸ ΘΚΔ. καὶ διὰ τῆς Α οἰκήσεως διήχθω τὸ τοῦ ὁρίζοντος ἐπίπεδον, καὶ ποιείτω μετὰ τοῦ μεσημβρινοῦ κοινὴν τομὴν τὴν ΕΘΑΔΗ εὐθεῖαν. καὶ ἤχθω αὐτῇ πρὸς ὀρθὰς ἀπὸ τῆς κατὰ τὸ Α οἰκήσεως ἡ ΑΚΖ καὶ διήχθω ἐπὶ τὸ Γ κέντρον· φανερὸν δὴ ὅτι ἴσαι εἰσὶν αἱ ΘΑ, ΑΔ ἀλλήλαις, καὶ ἔτι ἑκατέρα αὐτῶν τῆς ΑΚ μείζων, καὶ ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς ΑΘ οἱονεὶ τοῦ ὁρίζοντος, τῆς ἀπώτερον μείζων τῶν ἐπὶ τῆς ΚΘ. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἐπὶ τῆς ΚΔ ἡ ἔγγιον τῆς ΑΔ τῆς ἀπώτερον μείζων. ὥστε ὅταν ὁ ἀστὴρ πρὸς τοῖς Ε, Η φαίνηται, διὰ πλείονος ὑγροῦ ὀφθήσεται ἤπερ ὅταν ἐπὶ τῶν ἀπώτερον καὶ ὑπὲρ γῆν, διὸ καὶ πρὸς τοῖς ὁρίζουσιν μείζονα ὡς ἔφαμεν τὰ μεγέθη τῶν ἀστέρων φαίνεται.

`352`

Εἰ δέ τις λέγοι μηδόλως ἐκ τῆς ἀναθυμιάσεως πρὸς τοῖς ὁρίζουσι μείζονα τὰ μεγέθη φαίνεσθαι τῶν ἀστέρων, ἀλλὰ φακοειδὲς ὑποτιθέμενος τὸ σχῆμα τοῦ οὐρανοῦ, ἵνα αἱ μὲν ἐλάττονες διαστάσεις πρὸς τὰς ἀνατολὰς καὶ τὰς δύσεις ὦσιν τετραμμέναι αἱ δὲ μείζονες πρὸς τῷ μεσημβρινῷ, καὶ λέγοι ἑστάναι μὲν τὸ οὐράνιον σχῆμα τὰ δὲ ἄστρα φέρεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο πρὸς μὲν τοῖς ὁρίζουσι μείζονα τὰ μεγέθη φαίνεσθαι πρὸς δὲ τῷ μεσημβρινῷ ἐλάττονα, ψεύδη ὑποτιθέμενος ἐλεγχθήσεται διὰ τὸ ἐπὶ διαφόρων οἰκήσεων τῶν αὐτῶν τόπων τοῖς μὲν πρὸς ἀνατολὰς τυγχανόντων τοῖς δὲ πρὸς τῷ μεσημβρινῷ παρακολουθεῖν τὸ ἀνάπαλιν, παρὰ μέν τισιν πρὸς τῷ μεσημβρινῷ τὰ ἄστρα μείζονα φαίνεσθαι, πρὸς δὲ τῷ ὁρίζοντι ἐλάττονα, ὅπερ παντάπασιν ἀντίκειται τοῖς φαινομένοις.

«Προσάγει δʼ εἰς τὴν σφαιρικὴν ἔννοιαν καὶ τὰ τοιαῦτα τό τε μὴ δύνασθαι κατʼ ἄλλην ὑπόθεσιν τὰς τῶν ὡροσκοπίων κατασκευὰς συμφωνεῖν ἢ μόνην ταύτην ...»

`353–354`

Ἄγει δὲ εἰς πίστιν τοῦ σφαιρικὸν εἶναι τὸν οὐρανὸν μετὰ τῶν εἰρημένων καὶ τοῦτο, τὸ τοὺς γνωμονικοὺς τοιαύταις ὑποθέσεσιν καταχρωμένους, ὡς ὅτι ὁ οὐρανὸς σφαιροειδής ἐστιν καὶ ἡ γῆ σημείου καὶ κέντρου λόγον ἔχει πρὸς τὴν τοῦ ἡλίου σφαίραν — εἰ καὶ μὴ δοκεῖ τοῦτο ἀληθὲς εἶναι διὰ τὸ καὶ τοῦ ἡλίου παράλλαξιν καταλαμβάνεσθαι, ὡς ἐν τῷ πέμπτῳ βιβλίῳ δείκνυται, ἔτι δὲ καὶ μικρὸν προϊόντες εἰς οἰκεῖόν τινα τόπον ὑπόμνησιν τοῦ τοιούτου ποιησόμεθα, ὅμως οὕτω καταχρώμενοι διὰ τὸ πρὸς αἴσθησιν μηδὲν ἧττον τοῦτο σύμφωνον τοῖς φαινομένοις καταλαμβάνεσθαι —, καὶ ὡς τῶν ἀπὸ τῆς ὄψεως ἡμῶν ἐπὶ τὴν τοῦ ἡλίου σφαίραν ἀποστάσεων ἴσων οὐσῶν, καὶ ὡς ἐν σφαίρᾳ μεγίστων κύκλων γραφομένων μεσημβρινῶν καὶ ὁριζόντων καὶ ἰσημερινοῦ καὶ τῶν τούτῳ παραλλήλων μηνιαίων τε καὶ ἡμερησίων καὶ γωνιῶν καταβατικῶν τε καὶ ἀντισκίων καὶ πάντων λοιπῶν τῶν ἐν τῷ Ἀναλήμματι ὑποτιθεμένων ἀκολούθως τῷ σφαιρικῷ σχήματι, συμφώνους τὰς ἐκ τῶν τοιούτων ὑποθέσεων κατασκευὰς τῶν ὡροσκοπίων καταλαμβάνεσθαι τοῖς φαινομένοις.

«... Καὶ ὅτι τῆς τῶν οὐρανίων φορᾶς ἀκωλύτου τε καὶ εὐκινητοτάτης «τῶν πασῶν οὔσης καὶ τῶν σχημάτων εὐκινητότατον ὑπάρχει τῶν μὲν «ἐπιπέδων τὸ κυκλικόν, τῶν δὲ στερεῶν τὸ σφαιρικόν.»

Ἔτι δὲ καὶ ἑτέραν πίστιν εἰσάγει τοῦ σφαιρικὸν εἶναι τὸν οὐρανὸν ἐκ τοῦ τὴν τοιαύτην κίνησιν εὐκινητότατον καὶ ἀκώλυτον ὑπάρχειν, εἶναι δὲ καὶ ἐπὶ τῶν σχημάτων τὸ μὲν κυκλικὸν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις εὐκινητότατον τὸ δὲ σφαιρικὸν ἐν τοῖς στερεοῖς, ἐκ τοῦ καὶ τὰ ὑπερμεγέθη τῶν βαρῶν διὰ τροχίλων ἢ μοχλικῶν ἢ πολυσπάστων εὐλύτως ἕλκεσθαι, καθὰ καὶ Φίλων τὰς ε δυνάμεις εἰς τὸ κυκλικὸν ἀνήγαγεν, ἐπεὶ καὶ καθʼ ἓν σημεῖον ἢ μίαν εὐθεῖαν τὰ τοιαῦτα σχήματα ἁπτόμενα τοῦ ἐπιπέδου, καὶ ἐπιρρέποντα ὁμοίως καὶ ἰσοσθενῶς εἰς τὰ πέριξ ἢ παρʼ ἑκάτερα μέρη, ὅπῃ δʼ ἂν λάβῃ τὴν ἀρχὴν τοῦ κινεῖσθαι ἢ ἐπέκεινα ἐπιρρέπῃ, ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἐφέλκει τὴν κίνησιν, ἕως οὗ τὸ αἴτιον τῆς ἀρχῆς τῆς κινήσεως ἐξασθενήσῃ. διὸ καὶ οἰκειότατον ἂν εἴη τῷ οὕτως εὐκινητοτάτῳ οὐρανίῳ σώματι τὸ εὐκινητότατον τῶν σχημάτων ἀπονεῖμαι, ὥστε ἀκόλουθον ἂν εἴη ἡγεῖσθαι τὸν οὐρανὸν σφαιρικὸν ἔχειν τὸ σχῆμα.

`355`

«Ὡσαύτως δʼ ὅτι τῶν ἴσην περίμετρον ἐχόντων σχημάτων διαφόρων, «ἐπειδὴ μείζονά ἐστιν τὰ πολυγωνότερα, τῶν μὲν ἐπιπέδων ὁ κύκλος «γίνεται μείζων, τῶν δὲ στερεῶν ἡ σφαῖρα ...»

Ποιησόμεθα δὴ τὴν τούτων ἀπόδειξιν ἐν ἐπιτομῇ ἐκ τῶν Ζηνοδώρῳ δεδειγμένων ἐν τῷ Περὶ ἰσοπεριμέτρων σχημάτων·

`356`

Τῶν ἴσην περίμετρον ἐχόντων τεταγμένων εὐθυγράμμων σχημάτων, λέγω δὴ ἰσοπλεύρων τε καὶ ἰσογωνίων, τὸ πολυγωνότερον μεῖζόν ἐστιν.

`357`

Ἔστω γὰρ ἰσοπερίμετρα ἰσόπλευρά τε καὶ ἰσογώνια τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ, πολυγωνότερον δὲ ἔστω τὸ ΑΒΓ. λέγω ὅτι μεῖζόν ἐστιν τὸ ΑΒΓ. εἰλήφθω γὰρ τὰ κέντρα τῶν περὶ τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ πολύγωνα περιγραφομένων κύκλων τὰ Η, Θ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΗΒ, ΗΓ, ΘΕ, ΘΖ. καὶ ἔτι ἀπὸ τῶν Η, Θ ἐπὶ τὰς ΒΓ, ΕΖ κάθετοι ἤχθωσαν αἱ ΗΚ, ΘΛ. ἐπεὶ οὖν πολυγωνότερόν ἐστιν τὸ ΑΒΓ τοῦ ΔΕΖ, πλεονάκις ἡ ΒΓ τὴν τοῦ ΑΒΓ περίμετρον καταμετρεῖ ἤπερ ἡ ΕΖ τὴν τοῦ ΔΕΖ. καί εἰσιν ἴσαι αἱ περίμετροι. μείζων ἄρα ἡ ΕΖ τῆς ΒΓ. ὥστε καὶ ἡ ΕΛ τῆς ΒΚ. κείσθω τῇ ΒΚ ἴση ἡ ΛΜ. καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΘΜ. καὶ ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΕΖ εὐθεῖα πρὸς τὴν τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου περίμετρον οὕτως ἡ ὑπὸ ΕΘΖ πρὸς δ ὀρθάς, διὰ τὸ ἰσόπλευρον εἶναι τὸ πολύγωνον καὶ ἴσας ἀπολαμβάνειν περιφερείας τοῦ περιγραφομένου κύκλου καὶ τὰς πρὸς τῷ κέντρῳ γωνίας τὸν αὐτὸν ἔχειν λόγον ταῖς περιφερείαις ἐφʼ ὧν βεβήκασιν, ὡς δὲ ἡ τοῦ ΔΕΖ περίμετρος τουτέστιν ἡ τοῦ ΑΒΓ πρὸς τὴν ΒΓ οὕτως αἱ δ ὀρθαὶ πρὸς τὴν ὑπὸ ΒΗΓ, διʼ ἴσου ἄρα ὡς ἡ ΕΖ πρὸς ΒΓ τουτέστιν ἡ ΕΛ πρὸς ΛΜ οὕτως καὶ ἡ ὑπὸ ΕΘΖ γωνία πρὸς τὴν ὑπὸ ΒΗΓ τουτέστιν ἡ ὑπὸ ΕΘΛ πρὸς τὴν ὑπὸ ΒΗΚ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΕΛ πρὸς ΛΜ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ὑπὸ ΕΘΛ γωνία πρὸς τὴν ὑπὸ ΜΘΛ, ὡς ἑξῆς δείξομεν, ὡς δὲ ἡ ΕΛ πρὸς ΛΜ ἡ ὑπὸ ΕΘΛ πρὸς τὴν ὑπὸ ΒΗΚ, ἡ ὑπὸ ΕΘΛ πρὸς τὴν ὑπὸ ΒΗΚ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ πρὸς τὴν ὑπὸ ΜΘΛ. μείζων ἄρα ἡ ὑπὸ ΜΘΛ γωνία τῆς ὑπὸ ΒΗΚ. ἔστιν δὲ καὶ ὀρθὴ ἡ πρὸς τῷ Λ ὀρθῇ τῇ πρὸς τῷ Κ ἴση. λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΗΒΚ μείζων ἔσται τῆς ὑπὸ ΘΜΛ. κείσθω τῇ ὑπὸ ΗΒΚ ἴση ἡ ὑπὸ ΛΜΝ καὶ διήχθω ἡ ΛΘ ἐπὶ τὸ Ν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΗΒΚ τῇ ὑπὸ ΝΜΛ, ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς τῷ Λ ἴση τῇ πρὸς τῷ Κ, ἔστι δὲ καὶ ἡ ΒΚ πλευρᾷ τῇ ΜΛ ἴση, ἴση ἄρα καὶ ἡ ΗΚ τῇ ΝΛ. μείζων ἄρα ἡ ΗΚ τῆς ΘΛ. μεῖζον ἄρα καὶ τὸ ὑπὸ τῆς ΑΒΓ περιμέτρου καὶ τῆς ΗΚ τοῦ ὑπὸ τῆς ΔΕΖ περιμέτρου καὶ τῆς ΘΛ. καὶ ἔστιν τὸ μὲν ὑπὸ τῆς ΑΒΓ περιμέτρου καὶ τῆς ΗΚ διπλάσιον τοῦ ΑΒΓ πολυγώνου, ἐπεὶ καὶ τὸ ὑπὸ τῆς ΒΓ καὶ τῆς ΗΚ διπλάσιόν ἐστιν τοῦ ΗΒΓ τριγώνου. τὸ δὲ ὑπὸ τῆς ΔΕΖ περιμέτρου καὶ τῆς ΘΛ διπλάσιον τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου. μεῖζον ἄρα τὸ ΑΒΓ πολύγωνον τοῦ ΔΕΖ.

`358`

Ὅτι δὲ ἡ ΕΛ πρὸς τὴν ΛΜ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ὑπὸ ΕΘΛ πρὸς τὴν ὑπὸ ΜΘΛ, δείξομεν οὕτως.

Ἐκκείσθω γὰρ χωρὶς τὸ ΘΕΛ τρίγωνον καὶ ἡ ΘΜ διαχθεῖσα· καὶ κέντρῳ τῷ Θ διαστήματι δὲ τῷ ΘΜ κύκλου περιφέρεια γεγράφθω ἡ ΝΜΞ, καὶ διήχθω ἡ ΘΛ ἐπὶ τὸ Ξ. ἐπεὶ οὖν τὸ ΘΕΜ τρίγωνον πρὸς τὸν ΘΜΝ τομέα μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ τὸ ΘΜΛ τρίγωνον πρὸς τὸν ΘΜΞ τομέα, ἐναλλὰξ καὶ συνθέντι, τὸ ΘΕΛ τρίγωνον πρὸς τὸ ΘΜΛ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ὁ ΘΝΞ τομεὺς πρὸς τὸν ΘΜΞ. ἀλλʼ ὡς μὲν τὸ τρίγωνον πρὸς τὸ τρίγωνον, ἡ ΕΛ εὐθεῖα πρὸς τὴν ΛΜ· ὡς δὲ ὁ τομεὺς πρὸς τὸν τομέα, ἡ ὑπὸ ΕΘΛ γωνία πρὸς τὴν ὑπὸ ΜΘΛ. ἡ ἄρα ΕΛ εὐθεῖα πρὸς τὴν ΛΜ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ὑπὸ ΕΘΛ γωνία πρὸς τὴν ὑπὸ ΜΘΛ.

Τούτου δεδειγμένου, λέγω ὅτι ἐὰν κύκλος εὐθυγράμμῳ ἰσοπλεύρῳ τε καὶ ἰσογωνίῳ ἰσοπερίμετρος ᾖ, μείζων ἔσται ὁ κύκλος.

Κύκλος γὰρ ὁ ΑΒΓ ἰσοπλεύρῳ τε καὶ ἰσογωνίῳ τῷ ΔΕΖ εὐθυγράμμῳ ἰσοπερίμετρος ἔστω· λέγω ὅτι μείζων ἐστὶν ὁ κύκλος.

`359–360`

Εἰλήμφθω τοῦ μὲν ΑΒΓ κύκλου κέντρον τὸ Η, τοῦ δὲ περὶ τὸ ΔΕΖ πολύγωνον περιγραφομένου τὸ Θ· καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸν ΑΒΓ κύκλον πολύγωνον ὅμοιον τῷ ΔΕΖ τὸ ΚΛΜ· καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΗΒ, καὶ κάθετος ἀπὸ τοῦ Θ ἐπὶ τὴν ΕΖ ἤχθω ἡ ΘΝ· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΗΛ, ΘΕ. ἐπεὶ οὖν ἡ τοῦ ΚΛΜ πολυγώνου περίμετρος μείζων ἐστὶν τῆς τοῦ ΑΒΓ κύκλου περιμέτρου ὡς ἐν τῷ Περὶ σφαίρας καὶ κυλίνδρου Ἀρχιμήδης, ἴση δὲ ἡ τοῦ ΑΒΓ κύκλου περίμετρος τῇ τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου περιμέτρῳ, μείζων ἄρα καὶ ἡ τοῦ ΚΛΜ πολυγώνου περίμετρος τῆς τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου περιμέτρου. καί εἰσιν ὅμοια τὰ πολύγωνα· μείζων ἄρα ἡ ΒΛ τῆς ΝΕ. καὶ ὅμοιον τὸ ΗΛΒ τρίγωνον τῷ ΘΕΝ τριγώνῳ, ἐπεὶ καὶ τὰ ὅλα πολύγωνα· μείζων ἄρα καὶ ἡ ΗΒ τῆς ΘΝ. καὶ ἔστιν ἴση ἡ τοῦ ΑΒΓ κύκλου περίμετρος τῇ τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου περιμέτρῳ. τὸ ἄρα ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ ΑΒΓ κύκλου καὶ τῆς ΗΒ μεῖζόν ἐστιν τοῦ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου καὶ τῆς ΘΝ. ἀλλὰ τὸ μὲν ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ ΑΒΓ κύκλου καὶ τῆς ΗΒ διπλάσιον τοῦ ΑΒΓ κύκλου Ἀρχιμήδης ἔδειξεν, οὗ καὶ τὴν δεῖξιν ἑξῆς ἐκθησόμεθα· τὸ δὲ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου καὶ τῆς ΘΝ διπλάσιον τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου. μείζων ἄρα ὁ ΑΒΓ κύκλος τοῦ ΔΕΖ πολυγώνου, ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

Ὅτι δὲ τὸ ὑπὸ τῆς περιμέτρου καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου διπλάσιόν ἐστιν τοῦ κύκλου, δείκνυσιν οὕτως.

`361`

Ἔστω πρῶτον κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, καὶ περιγεγράφθω περὶ αὐτὸν τετράγωνον τὸ ΕΖΗΘ, καὶ τμηθείσης τῆς ΑΒ περιφερείας δίχα κατὰ τὸ Κ ἤχθω διʼ αὐτοῦ ἐφαπτομένη τοῦ κύκλου ἡ ΛΚΜ. λέγω ὅτι τὸ ΕΜΛ τρίγωνον μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΒ καὶ τῆς ΑΚΒ περιφερείας περιεχομένου σχήματος.

`362`

Ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΑΒ, ΑΚ, ΚΒ, ΕΚ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΕΑ τῇ ΕΒ κοινὴ δὲ ἡ ΕΚ καὶ βάσις ἡ ΑΚ βάσει τῇ ΚΒ ἐστὶν ἴση, ἴσαι ἄρα καὶ αἱ πρὸς τῷ Ε γωνίαι. πάλιν ἐπεὶ ἴση ἡ ΕΑ τῇ ΕΒ κοινὴ δὲ ἡ ΕΝ, καὶ γωνίαι αἱ πρὸς τῷ Ε ἴσαι, καὶ πάντα πᾶσιν, ἴση ἄρα ἡ ΑΝ τῇ ΝΒ, καὶ ἔτι αἱ πρὸς τῷ Ν γωνίαι. ὥστε ἡ ΚΝ τὴν ΑΒ δίχα καὶ πρὸς ὀρθὰς τέμνει. ἡ ΚΝ ἄρα ἐπὶ τὸ κέντρον πεσεῖται τοῦ κύκλου. ὀρθαὶ ἄρα εἰσὶν αἱ ὑπὸ ΕΚΛ, ΕΚΜ. μείζων ἄρα ἡ ΕΛ τῆς ΛΚ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΛΑ τῇ ΛΚ, ἀπὸ γὰρ τοῦ αὐτοῦ σημείου τοῦ Λ ἐφάπτονται, μείζων ἄρα καὶ ἡ ΕΛ τῆς ΛΑ. ὥστε καὶ τὸ ΕΚΛ τρίγωνον τοῦ ΛΚΑ μεῖζόν ἐστιν. διὰ ταὐτὰ δὴ καὶ τὸ ΕΚΜ τρίγωνον τοῦ ΚΒΜ μεῖζόν ἐστιν. ὅλον ἄρα τὸ ΛΕΜ τρίγωνον μεῖζόν ἐστιν συναμφοτέρων τῶν ΑΛΚ, ΚΜΒ τριγώνων. πολλῷ ἄρα μεῖζόν ἐστι τὸ ΛΕΜ τρίγωνον τῶν περιεχομένων ἀποτμημάτων ὑπὸ τῶν ΑΛ, ΛΚ, ΚΜ, ΜΒ εὐθειῶν καὶ τῶν ΑΚ, ΚΒ περιφερειῶν. τὸ ἄρα ΕΛΜ τρίγωνον μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ περιεχομένου σχήματος ὑπό τε τῶν ΑΕ, ΕΒ εὐθειῶν καὶ τῆς ΑΚΒ περιφερείας.

Τούτου προλημφθέντος, ἑξῆς ἂν εἴη τὸ προκείμενον δεῖξαι, ὅτι τὸ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ κύκλου καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου διπλάσιόν ἐστιν τοῦ αὐτοῦ κύκλου.

`363`

Ἔστω γὰρ κύκλος ὁ ΑΒΓ, καὶ τοῦ ὑπὸ τῆς περιμέτρου αὐτοῦ καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου ἥμισυ ἔστω τὸ Δ χωρίον. λέγω ὅτι ἴσον ἐστὶν τὸ Δ χωρίον τῷ ΑΒΓ κύκλῳ.

Εἰ γὰρ μή, ἤτοι ἔλασσόν ἐστιν αὐτοῦ ἢ μεῖζον. Ἔστω πρότερον ἔλασσον. δυνατὸν ἄρα ἐστὶν ἀκολούθως τῇ ἐν τῷ δωδεκάτῳ τῶν Στοιχείων ἀγωγῇ ἐγγράψαι εἰς τὸν ΑΒΓ κύκλον πολύγωνον, ὥστε μεῖζον αὐτὸ γίνεσθαι τοῦ Δ χωρίου. ἐγγεγράφθω, καὶ ἔστω τὸ ΑΒΓΕΖΗ. καὶ ἀπὸ τοῦ Θ κέντρου ἐπὶ μίαν τῶν πλευρῶν τὴν ΑΒ κάθετος ἤχθω ἡ ΘΚ. ἐπεὶ οὖν ἡ περίμετρος τοῦ κύκλου μείζων ἐστὶν τῆς περιμέτρου τοῦ πολυγώνου — ἐπεὶ καὶ ἑκάστη περιφέρεια τῆς ὑπʼ αὐτὴν εὐθείας —, ἡ δὲ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου μείζων τῆς ΘΚ καθέτου, μεῖζον ἄρα καὶ τὸ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ κύκλου καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου αὐτοῦ, τοῦ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ πολυγώνου καὶ τῆς ΘΚ. καὶ ἔστιν τὸ μὲν ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ κύκλου καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου αὐτοῦ διπλάσιον τοῦ Δ χωρίου, τὸ δὲ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ πολυγώνου καὶ τῆς ΘΚ διπλάσιον τοῦ πολυγώνου· ὥστε καὶ τὰ ἡμίση. μεῖζον ἄρα τὸ Δ χωρίον τοῦ ΑΒΓΕΖΗ πολυγώνου. ἀλλὰ καὶ ἔλαττον, ὅπερ ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τὸ Δ χωρίον ἔλαττόν ἐστιν τοῦ ΑΒΓ κύκλου.

`364`

Λέγω δὴ ὅτι οὐδὲ μεῖζον. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω μεῖζον τὸ Δ χωρίον τοῦ κύκλου. δυνατὸν ἄρα ἐστίν, ἀκολούθως τῇ ἐπὶ τοῦ προεκτεθέντος ἡμῖν θεωρήματος ἀγωγῇ, περιγράφοντα περὶ τὸν κύκλον τετράγωνον καὶ τέμνοντα δίχα τὰς ἀπολαμβανομένας περιφερείας καὶ ἀφαιροῦντα ἀπὸ τῶν τμημάτων μεῖζον ἢ τὸ ἥμισυ περιγράψαι περὶ τὸν κύκλον πολύγωνον ὥστε ἔλασσον αὐτὸ γίγνεσθαι τοῦ Δ χωρίου, καταλειπομένων τῶν ἐκτὸς τοῦ κύκλου ἀποτμημάτων ἐλασσόνων τῆς ὑπεροχῆς ᾗ ὑπερέχει τὸ Δ χωρίον τοῦ ΑΒΓ κύκλου. περιγεγράφθω, καὶ ἔστω τὸ ΛΜΝΞΟΠ. καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΘΒ. καὶ ἐπεὶ ἡ περίμετρος τοῦ περιγεγραμμένου πολυγώνου μείζων ἐστὶν τῆς τοῦ κύκλου περιμέτρου, τὸ ἄρα ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ πολυγώνου καὶ τῆς ΘΒ μεῖζόν ἐστιν τοῦ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ κύκλου καὶ τῆς ΘΒ. ὥστε καὶ τὰ ἡμίση. τὸ ἄρα πολύγωνον μεῖζόν ἐστιν τοῦ Δ χωρίου. ἀλλὰ καὶ ἔλασσον, ὑπόκειται γάρ, ὅπερ ἄτοπον. οὐκ ἄρα τὸ Δ χωρίον μεῖζόν ἐστιν τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ἐδείχθη δὲ ὅτι οὐδὲ ἔλασσον. ἴσον ἄρα.

Καὶ ἔστιν τοῦ Δ χωρίου διπλάσιον τὸ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ κύκλου καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου αὐτοῦ. ὥστε τὸ ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ κύκλου καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου αὐτοῦ διπλάσιόν ἐστιν τοῦ αὐτοῦ κύκλου.

Λέγω δὴ καὶ ὅτι τῶν ἰσοπεριμέτρων εὐθυγράμμων σχημάτων καὶ τὰς πλευρὰς ἰσοπληθεῖς ἐχόντων τὸ μέγιστον ἰσόπλευρόν τέ ἐστιν καὶ ἰσογώνιον.

`365`

Ἔστω γὰρ πρῶτον τρίγωνον ἀνισοσκελὲς τὸ ΑΒΓ, μείζονα ἔχον τὴν ΑΒ τῆς ΒΓ. καὶ δέον ἔστω ἐπὶ τῆς ΑΓ ἕτερον τρίγωνον ἰσοσκελὲς συστήσασθαι, ὥστε συναμφοτέρας τὰς πλευρὰς συναμφοτέραις ταῖς ΑΒ, ΒΓ ἴσας εἶναι, καὶ δεῖξαι ὅτι τὸ ἰσοσκελὲς μεῖζόν ἐστιν τοῦ ΑΒΓ ἀνισοσκελοῦς.

Τετμήσθω γὰρ ἡ ΑΓ δίχα κατὰ τὸ Δ, καὶ ἀνεστάτω ἀπὸ τοῦ Δ σημείου τῇ ΑΓ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΔΕ. καὶ ἔστω συναμφοτέρων τῶν ΑΒ, ΒΓ ἡμίσεια ἡ ΑΖ. φανερὸν δὴ ὅτι μείζων ἐστὶν ἡ ΑΖ τῆς ΑΔ. ᾧ δὴ μεῖζόν ἐστιν τὸ ἀπὸ τῆς ΑΖ τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΔ, ἐκείνῳ ἴσον ἔστω τὸ ἀπὸ τῆς ΔΕ. καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΑ, ΕΓ. ἰσοσκελὲς ἄρα ἐστὶν τὸ ΑΕΓ τρίγωνον. καὶ ἐπεὶ τὰ ἀπὸ τῶν ΑΔ, ΔΕ ἴσα ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΑΕ, ἔστιν δὲ καὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΖ ἴσα, ὑπόκειται γάρ, καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΕ ἄρα ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΑΖ. ὥστε καὶ ἡ ΑΕ ἴση ἐστὶν τῇ ΑΖ, καὶ τὰ διπλάσια· καὶ αἱ ΑΕ, ΕΓ ἄρα ἴσαι εἰσὶν ταῖς ΑΒ, ΒΓ. ἰσοσκελὲς ἄρα τρίγωνον συνίσταται ἐπὶ τῆς ΑΓ τὸ ΑΕΓ ἴσας ἔχον τὰς ΑΕ, ΕΓ ταῖς ΑΒ, ΒΓ τοῦ ἀνισοσκελοῦς.

`366`

Λέγω δὴ ὅτι καὶ μεῖζόν ἐστιν τὸ ΑΕΓ τρίγωνον τοῦ ΑΒΓ. Ἐκβεβλήσθω γὰρ ἡ ΑΕ ἐπὶ τὸ Η σημεῖον, καὶ κείσθω τῇ ΕΓ ἴση ἡ ΕΗ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΒ, ΒΗ. ἐπεὶ οὖν αἱ ΗΒ, ΒΑ μείζονές εἰσιν τῆς ΗΑ τουτέστιν τῶν ΑΕ, ΕΓ, τουτέστιν τῶν ΑΒ, ΒΓ, κοινῆς ἀφαιρεθείσης τῆς ΑΒ, λοιπὴ ἡ ΒΗ λοιπῆς τῆς ΒΓ μείζων ἐστίν. καὶ ἐπεὶ ἡ ΗΕ τῇ ΕΓ ἐστὶν ἴση καὶ κοινὴ ἡ ΕΒ καὶ βάσις ἡ ΗΒ βάσεως τῆς ΒΓ μείζων, γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΗΕΒ γωνίας τῆς ὑπὸ ΒΕΓ μείζων ἐστίν. ὥστε ἡ ὑπὸ ΗΕΒ τῆς ὑπὸ ΗΕΓ μείζων ἐστὶν ἢ ἡμίσεια. ἔστιν δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΕΑΓ τῆς αὐτῆς ἡμίσεια, ἐκτὸς οὔσης τοῦ ΑΓΕ ἰσοσκελοῦς τριγώνου. μείζων ἄρα ἡ ὑπὸ ΗΕΒ τῆς ὑπὸ ΕΑΓ. κείσθω αὐτῇ ἴση ἡ ὑπὸ ΗΕΘ. παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΕΘ τῇ ΔΓ. διήχθω ἡ ΑΒ καὶ συμπιπτέτω τῇ ΕΘ κατὰ τὸ Θ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΘΓ. ἴσον δή ἐστιν τὸ ΑΕΓ τρίγωνον τῷ ΑΘΓ τριγώνῳ. ἀλλὰ τὸ ΑΘΓ τοῦ ΑΒΓ μεῖζόν ἐστιν. καὶ τὸ ΑΕΓ ἄρα μεῖζόν ἐστιν τοῦ ΑΒΓ, ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

`367`

Ἔστω πάλιν ἐπὶ ἀνίσων βάσεων τῶν ΑΒ, ΓΔ ἰσοσκελῆ τρίγωνα τὰ ΑΕΒ, ΓΖΔ, ὥστε τὰς ΑΕ, ΕΒ, ΓΖ, ΖΔ ἴσας ἀλλήλαις εἶναι, μείζων δὲ ἔστω ἡ ΑΒ τῆς ΓΔ. καὶ ἐπεὶ δύο αἱ ΑΕ, ΕΒ δυσὶ ταῖς ΓΖ, ΖΔ ἴσαι εἰσίν, ἀλλὰ καὶ βάσις βάσεως μείζων ἐστίν, γωνία ἄρα ἡ Ε γωνίας τῆς Ζ μείζων ἐστίν. ὥστε ἀνόμοια ἔσται τὰ τρίγωνα, καὶ ἔτι ἡ ΑΒ πρὸς ἑκατέραν τῶν ΑΕ, ΕΒ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΓΔ πρὸς ἑκατέραν τῶν ΓΖ, ΖΔ. δεῖ δὴ ἐπὶ τῶν ΑΒ, ΓΔ ὅμοια ἰσοσκελῆ τρίγωνα συστήσασθαι, ὥστε τὰς τέσσαρας πλευρὰς ἅμα ἴσας εἶναι ταῖς ΑΕ, ΕΒ, ΓΖ, ΖΔ τέτρασι πλευραῖς. ἐκκείσθω γὰρ ἡ ΗΘ εὐθεῖα ἴση οὖσα ταῖς ΑΕ, ΕΒ, ΓΖ, ΖΔ, καὶ τετμήσθω κατὰ τὸ Κ, ὥστε εἶναι ὡς τὴν ΚΗ πρὸς τὴν ΚΘ, οὕτως τὴν ΑΒ πρὸς τὴν ΓΔ, μείζων δὲ ἡ ΑΒ τῆς ΓΔ. μείζων ἄρα καὶ ἡ ΗΚ τῆς ΚΘ. τετμήσθω δὲ καὶ ἑκατέρα τῶν ΗΚ, ΚΘ δίχα κατὰ τὰ Λ, Μ. καὶ ἐπεὶ μείζων ἐστὶν ἡ ΗΘ συναμφοτέρων τῶν ΑΒ, ΓΔ — ἐπεὶ καὶ αἱ ΑΕ, ΕΒ, ΓΖ, ΖΔ — καὶ ἔστιν ὡς ἡ ΑΒ πρὸς ΓΔ ἡ ΗΚ πρὸς ΚΘ, μείζων ἄρα καὶ ἡ μὲν ΗΚ τῆς ΑΒ ἡ δὲ ΚΘ τῆς ΓΔ. καὶ τέτμηται ἑκατέρα τῶν ΗΚ, ΚΘ δίχα κατὰ τὰ Λ, Μ σημεῖα. τῶν ἄρα ΑΒ, ΗΛ, ΛΚ δύο ὁποιαιοῦν τῆς λοιπῆς μείζονές εἰσιν. ὁμοίως δὴ καὶ τῶν ΓΔ, ΚΜ, ΜΘ. συνεστάτω οὖν ἐκ τῶν ΑΒ, ΗΛ, ΛΚ τρίγωνον τὸ ΑΝΒ· δῆλον γὰρ ὅτι ἔξω πίπτουσιν τῶν ΑΕ, ΕΒ, ἐπειδήπερ αἱ μὲν ΑΕ, ΕΒ ἡμίσειαί εἰσιν τῆς ΗΘ αἱ δὲ ΗΛ, ΛΚ, τουτέστιν αἱ ΑΝ, ΝΒ, μείζονες ἡμισείας τῆς ΗΘ. ἐκ δὲ τῶν ΓΔ, ΚΜ, ΜΘ τρίγωνον συνεστάτω τὸ ΓΞΔ. φανερὸν γὰρ πάλιν ὅτι αἱ ἴσαι ταῖς ΚΜ, ΜΘ ἐντὸς πεσοῦνται τοῦ ΓΖΔ, ἐπειδήπερ πάλιν αἱ μὲν ΖΓ, ΖΔ ἡμίσειαί εἰσιν τῆς ΗΘ αἱ δὲ ΚΜ, ΜΘ ἐλάττονες ἢ ἡμίσειαι. καὶ φανερὸν ὅτι ὅμοια ἔσται τὰ τρίγωνα, ἐπειδήπερ ἐστὶν ὡς ἡ ΑΒ πρὸς ΓΔ ἡ ΗΚ πρὸς ΚΘ, καὶ αἱ ἡμίσειαι ἥ τε ΗΛ πρὸς ΚΜ καὶ ἡ ΛΚ πρὸς ΜΘ, καὶ αἱ ἴσαι συνεστάμεναι, ἥ τε ΝΑ πρὸς ΞΓ καὶ ἡ ΝΒ πρὸς ΞΔ.

Ἐὰν ᾖ δύο ὅμοια ὀρθογώνια τρίγωνα, τὸ ἀπὸ τῶν ὑποτεινουσῶν τὰς ὀρθὰς γωνίας ὡς ἀπὸ μιᾶς ἴσον ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν λοιπῶν ὁμολόγων πλευρῶν ὡς ἀπὸ μιᾶς κατὰ δύο.

`368`

Ἔστω δύο ὅμοια ὀρθογώνια τρίγωνα τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ ὀρθὰς ἔχοντα τὰς πρὸς τοῖς Β, Ε γωνίας καὶ ἴσην τὴν μὲν πρὸς τῷ Α τῇ πρὸς τῷ Δ τὴν δὲ πρὸς τῷ Γ τῇ πρὸς τῷ Ζ· λέγω ὅτι τὰ ἀπὸ τῶν ΑΓ, ΔΖ ὡς μιᾶς, ἴσα ἐστὶν τοῖς τε ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΔΕ ὡς μιᾶς, καὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΒΓ, ΕΖ ὡς μιᾶς.

Διήχθω γὰρ ἡ ΔΕ ἐπὶ τὸ Η, καὶ κείσθω τῇ ΑΒ ἴση ἡ ΕΗ. καὶ διὰ τοῦ Η τῇ ΕΖ παράλληλος ἤχθω ἡ ΗΘ, καὶ συμπιπτέτω τῇ ΔΖ ἐκβληθείσῃ κατὰ τὸ Θ, διὰ δὲ τοῦ Ζ τῇ ΕΗ παράλληλος ἤχθω ἡ ΖΚ· παραλληλόγραμμον ἄρα ἐστὶν τὸ ΕΚ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΚΖΘ τῇ πρὸς τῷ Δ τουτέστιν τῇ πρὸς τῷ Α, ἀλλὰ καὶ ὀρθαὶ αἱ πρὸς τοῖς Β, Κ, καὶ ἔστιν ἴση ἡ ΑΒ τῇ ΖΚ ἐπεὶ καὶ τῇ ΕΗ, ἴσον ἄρα ἐστὶν καὶ ὅμοιον τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τῷ ΖΚΘ. καὶ ἐπεὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΔΘ ἴσον ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν ΔΗ, ΗΘ, καὶ ἔστιν τὸ μὲν ἀπὸ τῆς ΔΘ τὰ ἀπὸ τῶν ΑΓ, ΔΖ ὡς μιᾶς, ἴση γὰρ ἡ ΑΓ τῇ ΖΘ, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ΔΗ τὰ ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΔΕ ὡς μιᾶς, ἴση γὰρ ἡ ΑΒ τῇ ΕΗ, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ΗΘ τοῖς ἀπὸ τῶν ΒΓ, ΕΖ ὡς μιᾶς, ἴση γὰρ πάλιν ἡ ΒΓ τῇ ΚΘ, ἡ δὲ ΗΚ τῇ ΕΖ, τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΑΓ, ΔΖ ὡς μιᾶς, ἴσα ἐστὶν τοῖς τε ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΔΕ ὡς μιᾶς, καὶ ἔτι τοῖς ἀπὸ τῶν ΒΓ, ΕΖ ὡς μιᾶς.

Τὰ ἐπὶ ἀνίσων βάσεων ὅμοια ἰσοσκελῆ τρίγωνα, συναμφότερα τῶν ἐπὶ τῶν αὐτῶν βάσεων συναμφοτέρων ἰσοσκελῶν τριγώνων ἀνομοίων μὲν ἀλλήλοις καὶ τοῖς ὁμοίοις ἰσοπεριμέτρων δὲ αὐτοῖς, μείζονά ἐστιν.

`369`

Ἔστω ἐπὶ ἀνίσων βάσεων τῶν ΑΓ, ΓΕ ὅμοια ἰσοσκελῆ τρίγωνα τὰ ΑΖΓ, ΓΔΕ. καὶ ἐπὶ τῶν αὐτῶν βάσεων ἄλλα ἔστω ἰσοσκελῆ τὰ ΑΒΓ ΓΗΕ, ἰσοπερίμετρα μὲν τοῖς ΑΖΓ, ΓΔΕ, ἀνόμοια δέ. λέγω ὅτι τὰ ΑΖΓ, ΓΔΕ συναμφότερα, συναμφοτέρων τῶν ΑΒΓ, ΓΗΕ μείζονά ἐστιν.

`370–372`

Κείσθω γὰρ ὥστε ἐπʼ εὐθείας εἶναι τὴν ΑΓ τῇ ΓΕ, καὶ μείζονα τὴν ΓΕ τῆς ΑΓ. καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΖ, ΔΗ, καὶ ἐκβεβλήσθωσαν ἐπὶ τὰς βάσεις. τέμνουσιν ἄρα αὐτὰς δίχα καὶ πρὸς ὀρθάς, διὰ τὸ ἰσοσκελῆ εἶναι τὰ τρίγωνα. τεμνέτωσαν κατὰ τὰ Θ, Κ σημεῖα, καὶ διήχθω ἡ ΒΘ, καὶ κείσθω αὐτῇ ἴση ἡ ΘΛ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΛΓ. ἔσται δὴ ἴση ἡ ὑπὸ ΒΓΘ γωνία τῇ ὑπὸ ΛΓΘ, διὰ τὸ ἴσην εἶναι τὴν ΒΘ τῇ ΘΛ, καὶ πρὸς ὀρθὰς τῇ ΘΓ. ἀλλʼ ἡ ὑπὸ ΒΓΘ μείζων ἐστὶν τῆς ὑπὸ ΔΓΚ, ἐπεὶ καὶ τῆς ὑπὸ ΖΓΑ τουτέστιν τῆς ὑπὸ ΖΓΘ ἣ ἴση ἐστὶν τῇ ὑπὸ ΔΓΕ, διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν ΖΓΑ, ΔΓΕ τριγώνων. καὶ ἡ ὑπὸ ΛΓΘ ἄρα μείζων ἐστὶν τῆς ὑπὸ ΔΓΚ. πολλῷ ἄρα τῆς ὑπὸ ΗΓΚ. καὶ διὰ τοῦτο ἡ ΛΓ τῇ ΓΔ οὐκ ἔστιν ἐπʼ εὐθείας. ἔστω οὖν τῇ ΛΓ ἐπʼ εὐθείας ἡ ΛΝ. λέγω δὴ ὅτι καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Λ ἐπὶ τὸ Η ἐπιζευγνυμένη τεμεῖ τὴν ΚΓ. οὐ γὰρ τὴν ΚΕ τεμεῖ, ἵνα μὴ τὴν ΔΚ ἐκβαλλομένην τέμῃ καὶ κατʼ ἄλλο σημεῖον τοῦ Η. τεμνέτω οὖν ὡς ἔφαμεν ἡ ΛΗ τὴν ΓΚ κατὰ τὸ Μ. ἐπεὶ οὖν αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΗ, ΗΕ ταῖς ΑΖ, ΖΓ, ΓΔ, ΔΕ ἴσαι εἰσίν, ὑπόκεινται γὰρ ἰσοπερίμετρα τὰ τρίγωνα, καὶ αἱ ἡμίσειαι αἱ ΒΓ, ΓΗ, τουτέστιν αἱ ΛΓ, ΓΗ, ταῖς ΖΓ, ΓΔ ἴσαι εἰσίν. ἀλλʼ αἱ ΛΓ, ΓΗ τῆς ΛΗ μείζονές εἰσιν. καὶ αἱ ΖΓ, ΓΔ ἄρα τῆς ΛΗ μείζονές εἰσιν. καὶ τὸ ἀπὸ συναμφοτέρου ἄρα τῆς ΖΓ, ΓΔ ὡς μιᾶς μεῖζόν ἐστιν τοῦ ἀπὸ ΛΗ. ἀλλὰ τῷ μὲν ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΖΓ, ΓΔ ὡς μιᾶς ἴσα ἐστὶν τὰ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΖΘ, ΔΚ ὡς μιᾶς, καὶ τὰ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΘΓ, ΓΚ ὡς μιᾶς τουτέστιν τὸ ἀπὸ ΘΚ, διὰ τὴν τῶν ΘΖΓ, ΓΔΚ τριγώνων ὀρθογωνίων ὁμοιότητα, ὡς ἐν τῷ πρὸ τούτου ἐλέχθη· τῷ δὲ ἀπὸ ΛΗ ἴσον ἐστὶν τὸ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΗΚ, ΛΘ ὡς μιᾶς, τουτέστιν τὸ ἀπὸ ΗΚ, ΒΘ ὡς μιᾶς, μετὰ τοῦ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΚΜ, ΜΘ ὡς μιᾶς, τουτέστιν τοῦ ἀπὸ ΚΘ, διὰ τὸ πρὸ τούτου πάλιν. τὸ ἄρα ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΔΚ, ΖΘ ὡς μιᾶς μετὰ τοῦ ἀπὸ ΘΚ, μεῖζόν ἐστιν τοῦ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΗΚ, ΒΘ ὡς μιᾶς μετὰ τοῦ ἀπὸ ΘΚ. καὶ κοινοῦ ἀφαιρεθέντος τοῦ ἀπὸ ΘΚ, λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΖΘ, ΔΚ ὡς μιᾶς, μεῖζόν ἐστιν τοῦ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΒΘ, ΗΚ ὡς μιᾶς. καὶ μήκει ἄρα μείζων ἡ ΖΘ, ΔΚ τῆς ΒΘ, ΗΚ. κοιναὶ ἀφῃρήσθωσαν αἱ ΖΘ, ΗΚ. λοιπὴ ἄρα ἡ ΔΗ μείζων ἐστὶν τῆς ΖΒ. καὶ ἐπεὶ μείζων ἐστὶν ἡ ΓΕ τῆς ΑΓ καὶ αἱ ἡμίσειαι, μείζων ἄρα καὶ ἡ ΓΚ τῆς ΓΘ, καὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΔΗ, ΚΓ μεῖζόν ἐστιν τοῦ ὑπὸ τῶν ΒΖ, ΘΓ. καὶ ἔστιν τοῦ μὲν ὑπὸ τῶν ΔΗ, ΚΓ ἥμισυ τὸ ΔΗΓ τρίγωνον, τοῦ δὲ ὑπὸ τῶν ΘΓ, ΒΖ ἥμισυ τὸ ΒΖΓ τρίγωνον. μεῖζον ἄρα τὸ ΔΗΓ τρίγωνον τοῦ ΒΖΓ τριγώνου. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ΔΗΕ τρίγωνον μεῖζόν ἐστιν τοῦ ΒΖΑ τριγώνου. καὶ ὅλον ἄρα τὸ ΓΔΗΕ ὅλου τοῦ ΓΒΖΑ. κοινὰ προσκείσθωσαν τὰ ΑΖΓ, ΓΗΕ τρίγωνα. ὥστε καὶ συναμφότερα τὰ ΑΖΓ, ΔΓΕ μείζονά ἐστιν συναμφοτέρων τῶν ΗΓΕ, ΑΒΓ τριγώνων, ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

Τῶν ἰσοπεριμέτρων εὐθυγράμμων σχημάτων καὶ τὰς πλευρὰς ἰσοπληθεῖς ἐχόντων τὸ μέγιστον ἰσόπλευρόν τέ ἐστιν καὶ ἰσογώνιον.

Ἔστω γὰρ μέγιστον τῶν εἰρημένων σχημάτων τὸ ΑΒΓΔΕΖ· λέγω ὅτι ἰσόπλευρόν τέ ἐστιν καὶ ἰσογώνιον.

`373`

Καὶ πρῶτον ὅτι ἰσόπλευρον. μὴ γάρ, ἀλλʼ ἔστω ἄνισος τῇ ΑΒ ἡ ΒΓ. καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΓ, καὶ συνεστάτω ἐπὶ τῆς ΑΓ ἰσοσκελὲς τρίγωνον τὸ ΑΗΓ, ἴσας ἔχον συναμφοτέρας τὰς ΑΗ, ΗΓ συναμφοτέραις ταῖς ΑΒ, ΒΓ. μεῖζον ἄρα τὸ ΑΗΓ τρίγωνον τοῦ ΑΒΓ τριγώνου. καὶ κοινοῦ προστεθέντος τοῦ ΑΓΕΔΖ πενταπλεύρου, ἔσται τὸ ΑΗΓΔΕΖ ἑξάγωνον μεῖζον τοῦ ΑΒΓΔΕΖ μεγίστου ὄντος, ὅπερ ἄτοπον. οὐκ ἄρα ἄνισός ἐστιν ἡ ΑΒ τῇ ΒΓ. ὁμοίως δὴ δείξομεν ὅτι οὐδʼ ἄλλη τις ἑτέρᾳ τινί. ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶν τὸ ΑΒΓΔΕΖ ἑξάγωνον.

`374`

Λέγω δὴ ὅτι καὶ ἰσογώνιον. μὴ γάρ, ἀλλʼ εἰ δυνατὸν ἔστω μείζων ἡ Α γωνία τῆς Γ, ὡς ἔχει ἐπὶ τῆς ἑξῆς καταγραφῆς. καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΒ, ΒΔ. μείζων ἄρα ἡ ΖΒ τῆς ΒΔ. συνεστάτω ἐπὶ τῶν ΖΒ, ΒΔ ἰσοσκελῆ τρίγωνα ὡς προεδείχθη τὰ ΖΗΒ, ΒΘΔ, συναμφοτέρας τὰς ΖΗΒ, ΒΘΔ συναμφοτέραις ταῖς ΖΑΒ, ΒΓΔ ἴσας ἔχοντα. μείζονα ἄρα ἐστὶν τὰ ΖΗΔ, ΒΘΔ τῶν ΖΑΒ, ΒΓΔ. δέδεικται γὰρ καὶ τοῦτο. κοινοῦ προστεθέντος τοῦ ΖΒΛΕ τετραπλεύρου, ἔσται τὸ ΖΗΒΘΔΕ τοῦ ΑΒΓΔΕΖ μεγίστου μεῖζον, ὅπερ ἄτοπον. οὐκ ἄρα ἄνισός ἐστιν ἡ Α γωνία τῇ Γ. ὁμοίως δὴ δείξομεν ὅτι οὐδʼ ἄλλῃ τινί. ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶν τὸ ΑΒΓΔΕΖ.

Ἐδείχθη δὲ καὶ ἰσόπλευρον.

Τῶν ἄρα ἰσοπεριμέτρων εὐθυγράμμων σχημάτων καὶ τὰς πλευρὰς ἰσοπληθεῖς ἐχόντων, τὸ μέγιστον ἰσόπλευρόν τέ ἐστιν καὶ ἰσογώνιον.

Τοῦ δὲ ἰσοπλεύρου καὶ ἰσογωνίου μείζων ἐδείχθη ὁ κύκλος ἰσοπερίμετρος αὐτῷ.

Πάντων ἄρα τῶν ἰσοπεριμέτρων ἐπιπέδων σχημάτων μείζων ἐστὶν ὁ κύκλος.

Λέγω δὴ ὅτι καὶ ἡ σφαῖρα μείζων ἐστὶν πάντων τῶν ἴσην ἐπιφάνειαν ἐχόντων στερεῶν σχημάτων, προσχρησάμενος τοῖς ὑπὸ Ἀρχιμήδους δεδειγμένοις ἐν τῷ Περὶ σφαίρας καὶ κυλίνδρου.

`375`

Ἔστω γὰρ ἐν σφαίρᾳ μέγιστος κύκλος ὁ ΑΒΓΔ. καὶ περιγεγράφθω περὶ αὐτὸν πολύπλευρον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον, οὗ τὸ πλῆθος τῶν πλευρῶν μετρείσθω ὑπὸ τετράδος, καὶ ἔστω τὸ ΕΖΗΘΚΛΜΝ. καὶ διήχθω ἡ ΕΚ. ἐὰν ἄρα περιενεχθὲν τὸ ἐπίπεδον ἐν ᾧ τὸ πολύγωνον καὶ ὁ κύκλος εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, ἡ μὲν περιφέρεια τοῦ κύκλου κατὰ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας οἰσθήσεται, αἱ δὲ πλευραὶ τοῦ πολυγώνου κατὰ κωνικῶν ἐπιφανειῶν — ἐπεὶ καὶ αἱ ΗΖ, ΜΝ ἐκβαλλόμεναι καὶ συμπίπτουσαι τρίγωνον ποιοῦσιν μετὰ τῆς ΗΜ ἐπιζευγνυμένης, καθάπερ καὶ αἱ ΖΕ, ΕΝ μετὰ τῆς ΖΝ, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ΗΘ, ΜΛ μετὰ τῆς ΗΜ, καθάπερ καὶ αἱ ΘΚ, ΚΛ μετὰ τῆς ΘΛ ἐπιζευγνυμένης — καὶ κατʼ ἄλλων τινῶν ἐπιφανειῶν αἱ εἰρημέναι πλευραὶ οἰσθήσονται — ὅταν τὸ πλῆθος τῶν πλευρῶν μὴ μετρῆται ὑπὸ τετράδος — καὶ ἔσται στερεὸν σχῆμα περιεχόμενον ὑπὸ κωνικῶν ἐπιφανειῶν, ἢ καὶ ἄλλων τινῶν. καὶ μείζων ἔσται ἐπιφάνεια αὐτοῦ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας· δέδεικται γὰρ αὐτῷ καὶ τοῦτο.

Τούτου δεδειγμένου, λέγω ὅτι καὶ ἡ σφαῖρα ἡ τὴν ἴσην ἐπιφάνειαν ἔχουσα τῷ στερεῷ τῷ ὑπὸ τῶν κωνικῶν ἐπιφανειῶν περιεχομένῳ καὶ ἑτέρων τινῶν μείζων ἐστὶν τοῦ αὐτοῦ στερεοῦ.

Ἔστω γὰρ ἡ Α σφαῖρα ἡ ἴσην ἔχουσα τὴν ἐπιφάνειαν τῷ εἰρημένῳ στερεῷ. λέγω ὅτι μείζων ἐστὶν ἡ Α σφαῖρα τοῦ στερεοῦ.

`376`

Ἐπεὶ γὰρ μείζων ἐστὶν ἡ τοῦ στερεοῦ ἐπιφάνεια τοῦ ὑπὸ τῶν κωνικῶν ἐπιφανειῶν περιεχομένου τῆς ἐπιφανείας τῆς περιλαμβανομένης ὑπʼ αὐτῆς σφαίρας, ἡ δὲ τοῦ στερεοῦ ἐπιφάνεια ἴση ἐστὶν τῇ τῆς Α σφαίρας ἐπιφανείᾳ, καὶ ἡ τῆς Α ἄρα σφαίρας ἐπιφάνεια μείζων ἐστὶν τῆς ἐν τῷ στερεῷ ἐγγραφείσης σφαίρας ἐπιφανείας. καὶ ἐπεὶ δέδεικται αὐτῷ ὅτι πάσης σφαίρας ἡ ἐπιφάνεια τετραπλασία ἐστὶν τοῦ μεγίστου κύκλου τοῦ ἐν αὐτῇ, καὶ τὰ τέταρτα, καὶ ὁ ἐν τῇ Α ἄρα σφαίρᾳ μέγιστος κύκλος μείζων ἐστὶν τοῦ τῆς ἐν τῷ στερεῷ ἐγγραφείσης σφαίρας μεγίστου κύκλου. ὥστε καὶ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου μείζων τῆς ἐκ τοῦ κέντρου.

Ἐκκείσθω δὴ κύκλος ὁ ΒΓΔ ἴσος τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς Α σφαίρας περὶ κέντρον τὸ Ε, καὶ ἕτερος ὁ ΖΗΘ ἴσος τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ στερεοῦ τοῦ περιεχομένου ὑπὸ τῶν κωνικῶν ἐπιφανειῶν περὶ κέντρον τὸ Κ· ἴσος δή ἐστιν ὁ ΒΓΔ κύκλος τῷ ΖΗΘ κύκλῳ, ἐπεὶ καὶ ἡ ἐπιφάνεια τῇ ἐπιφανείᾳ. ἀνεστάτω δὴ ἀπὸ μὲν τοῦ ΒΓΔ κύκλου κῶνος ὕψος ἔχων ἴσον τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς Α σφαίρας τὸ ΕΛ, ἀπὸ δὲ τοῦ ΖΗΘ κύκλου ἕτερος κῶνος ὕψος ἔχων ἴσον τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἐν τῷ στερεῷ ἐγγραφείσης σφαίρας τὸ ΚΜ. μεῖζον ἄρα ἐστὶν τὸ ΕΛ ὕψος τοῦ ΚΜ ὕψους.

`377`

Καὶ ἐπεὶ ἐδείχθη ὅτι οἱ κῶνοι οἱ ἴσας ἔχοντες βάσεις τὸν αὐτὸν ἔχουσι λόγον τοῖς ὕψεσιν, καί εἰσιν αἱ μὲν βάσεις τῶν κώνων ἴσαι καὶ μεῖζον τὸ ΛΕ ὕψος τοῦ ΚΜ ὕψους, μείζων ἄρα καὶ ὁ ΒΓΔΛ κῶνος τοῦ ΖΗΘΜ κώνου.

Καὶ ἐπεὶ ἡ Α σφαῖρα τετραπλασία ἐστὶν κώνου τοῦ βάσιν μὲν ἔχοντος ἴσην τῷ μεγίστῳ κύκλῳ τῶν ἐν αὐτῇ ὕψος δὲ ἴσον τῇ ἐκ τοῦ κέντρου — δέδεικται γὰρ αὐτῷ καὶ τοῦτο —, ἔστιν δὲ καὶ ὁ ΒΓΔΛ κῶνος τετραπλάσιος τοῦ αὐτοῦ κώνου διὰ τὸ καὶ τὴν ΒΓ βάσιν τετραπλασίαν εἶναι τοῦ μεγίστου κύκλου τὸ δὲ ὕψος ἴσον, καὶ ἡ Α ἄρα σφαῖρα ἴση ἐστὶν τῷ ΒΓΔΛ κώνῳ.

Ἔστιν δὲ καὶ τὸ στερεὸν τὸ περιεχόμενον ὑπὸ τῶν κωνικῶν ἐπιφανειῶν ἴσον τῷ ΖΘΗΜ κώνῳ, διὰ τὸ πάλιν δεδεῖχθαι αὐτῷ ὅτι τῷ περιγραφομένῳ σχήματι περὶ τὴν σφαῖραν ἴσος ἐστὶν κῶνος βάσιν μὲν ἔχων κύκλον ἴσον τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ σχήματος ὕψος δὲ ἴσον τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἐγγραφείσης ἐν αὐτῷ σφαίρας.

Ὥστε καὶ ἡ Α σφαῖρα μείζων ἐστὶν τοῦ εἰρημένου στερεοῦ.

Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν παρὰ Πλάτωνι πέντε πολυέδρων τεταγμένων σχημάτων τὸ αὐτὸ τοῦτο δειχθήσεται.

Ἐκκείσθω γὰρ ἡ Α σφαῖρα καὶ ἕν τι τῶν εἰρημένων ε σχημάτων, ἴσην ἔχον τὴν ἐπιφάνειαν τῇ Α σφαίρᾳ. λέγω ὅτι μείζων ἐστὶν ἡ σφαῖρα τοῦ πολυέδρου.

`378`

Νοείσθω γὰρ εἰς τὸ πολύεδρον ἐγγεγραμμένη σφαῖρα· μείζων ἄρα ἡ τοῦ πολυέδρου ἐπιφάνεια τῆς ἐγγεγραμμένης ἐν αὐτῷ σφαίρας· περιέχει γὰρ αὐτήν. ἀλλʼ ἡ τοῦ πολυέδρου ἐπιφάνεια ἴση ἐστὶν τῇ τῆς Α σφαίρας ἐπιφανείᾳ. ὥστε καὶ ἡ τῆς Α σφαίρας ἐπιφάνεια μείζων ἐστὶν τῆς ἐν τῷ πολυέδρῳ ἐγγραφείσης σφαίρας ἐπιφανείας. καὶ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου ἄρα τῆς Α σφαίρας μείζων ἐστὶν τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἐγγεγραμμένης σφαίρας.

Καὶ ἐπεὶ ἡ τῆς Α σφαίρας ἐπιφάνεια ἴση ἐστὶν τῇ τοῦ πολυέδρου ἐπιφανείᾳ, ὁ ἄρα κῶνος ὁ βάσιν μὲν ἔχων κύκλον ἴσον τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς Α σφαίρας ὕψος δὲ ἴσον τῇ ἐκ τοῦ κέντρου αὐτῆς μείζων ἐστὶν πυραμίδος τῆς βάσιν μὲν ἐχούσης εὐθύγραμμον ἴσον τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ πολυέδρου ὕψος δὲ ἴσον τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἐγγεγραμμένης σφαίρας, ἐπειδήπερ πᾶς μὲν κῶνος κυλίνδρου τρίτον μέρος ἐστὶν τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον, πᾶσα δὲ πυραμὶς τρίτον ἐστὶν μέρος στερεοῦ τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῇ καὶ ὕψος ἴσον, καὶ ἔστιν ὁ μὲν κύλινδρος ἡ βάσις ἐπὶ τὸ ὕψος, τὸ δὲ στερεὸν ἡ βάσις ἐπὶ τὸ ὕψος, καὶ ἔστιν μεῖζον τὸ τοῦ κυλίνδρου ὕψος τοῦ τοῦ στερεοῦ ὕψους· καὶ τῶν τρίτων ἄρα ληφθέντων, γίνεται μείζων ὁ εἰρημένος κῶνος τῆς πυραμίδος.

`379`

Ἀλλʼ ὁ μὲν κῶνος ἴσος ἐστὶν τῇ Α σφαίρᾳ ἐπειδήπερ ἐδείχθη πάλιν Ἀρχιμήδει ὅτι πᾶσα σφαῖρα τετραπλασία ἐστὶν κώνου τοῦ βάσιν μὲν ἔχοντος ἴσην τῷ μεγίστῳ κύκλῳ τῶν ἐν αὐτῇ ὕψος δὲ ἴσον τῇ ἐκ τοῦ κέντρου. καὶ ἔτι ἡ τῆς σφαίρας ἐπιφάνεια τετραπλασία ἐστὶν τοῦ μεγίστου κύκλου τῶν ἐν αὐτῇ. ὥστε ὁ εἰρημένος κῶνος βάσιν μὲν ἔχων κύκλον ἴσον τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς σφαίρας ὕψος δὲ τὴν ἐκ τοῦ κέντρου αὐτῆς τετραπλάσιός ἐστιν κώνου τοῦ βάσιν μὲν ἔχοντος ἴσην τῷ ἐν τῇ σφαίρᾳ μεγίστῳ κύκλῳ ὕψος δὲ τὴν ἐκ τοῦ κέντρου. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ Α σφαῖρα τετραπλασίων τοῦ αὐτοῦ κώνου. ἴσος ἄρα ὁ κῶνος ὁ βάσιν μὲν ἔχων κύκλον ἴσον τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς Α σφαίρας ὕψος δὲ τὴν ἐκ τοῦ κέντρου αὐτῆς.

Ὥστε καὶ ἡ Α σφαῖρα μείζων ἐστὶν τῆς εἰρημένης πυραμίδος.

Ἡ δὲ πυραμὶς ἴση ἐστὶν τῷ εἰρημένῳ πολυέδρῳ, ὅτι καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς ἐγγεγραμμένης ἐν τῷ πολυέδρῳ σφαίρας ἐφʼ ἑκάστην ἐφέδραν αὐτοῦ πρὸς ὀρθὰς ἀγομένη γωνίας καὶ ἐπʼ αὐτὴν πολλαπλασιαζομένη τοσαῦτα στερεὰ ποιεῖ ὅσον ἐστὶν τὸ πλῆθος τῶν περιεχόντων τὸ πολύεδρον ἐπιπέδων, ἅτινα στερεὰ συντιθέμενα τριπλάσιον ποιεῖ στερεὸν τοῦ πολυέδρου, διὰ τὸ καὶ ἕκαστον τῆς καθʼ ἑαυτὸ πυραμίδος ἐξ ὧν σύγκειται τὸ πολύεδρον. ἀλλὰ καὶ τῆς ἐκκειμένης πυραμίδος τριπλάσιόν ἐστιν τὸ αὐτὸ στερεόν, διὰ τὸ καὶ τὴν βάσιν αὐτοῦ ἴσην εἶναι τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ πολυέδρου, τουτέστιν τῶν κατὰ μέρος βάσεων τῶν πυραμίδων ἐξ ὧν τὸ πολύεδρον σύγκειται, τὸ δὲ ὕψος ἴσον τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἐγγραφείσης σφαίρας.

Ὥστε καὶ ἡ Α σφαῖρα μείζων ἐστὶν τοῦ ὑποκειμένου πολυέδρου.

Ἔτι δὲ καὶ ἀπὸ φυσικῶν ἐπιχειρεῖ πρὸς τὴν τοιαύτην ἐπίστασιν καί φησιν ὅτι τῶν σωμάτων πάντων λεπτομερεστέρου καὶ ὁμοιομερεστέρου τοῦ αἰθέρος τυγχάνοντος, ἀκόλουθον ἂν εἴη πάλιν τὸ ὁμοιομερὲς σχῆμα αὐτῷ οἰκειῶσαι, ὁμοιομερὲς δὲ τό τε κυκλικὸν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις, διὰ τὸ ὑπὸ μιᾶς γραμμῆς ὁμοιοσχήμονος περιέχεσθαι, τὸ δὲ σφαιρικὸν ἐν τοῖς στερεοῖς, διὰ τὸ καὶ τοῦτο ὑπὸ μιᾶς ἐπιφανείας ὁμοιοσχήμονος περιέχεσθαι. «τοῦ δὲ αἰθέρος μὴ ὄντος ἐπιπέδου ἀλλὰ στερεοῦ, καταλείπεται αὐτὸν «εἶναι σφαιροειδῆ.»

Ἢ καὶ οὕτως· ὁ αἰθὴρ σῶμά ἐστιν φυσικὸν ὁμοιομερές, πᾶν δὲ σῶμα φυσικὸν ὁμοιομερὲς ὁμοιομερεστέρᾳ ἐσχηματισμένον ἐπιφανείᾳ σφαιρικόν ἐστιν. ὁ αἰθὴρ ἄρα σφαιρικὸς ἂν εἴη.

`380`

Οὐ μόνον δὲ τὸν οὐρανὸν βούλεται σφαιροειδῆ τε εἶναι καὶ σφαιροειδῶς φέρεσθαι, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀστέρας πάντας. καί φησιν ὅτι ἡ φύσις τὰ πάντα δημιουργοῦσα καὶ συστατικὴ τῶν ὅλων τυγχάνουσα, τὰ φυσικὰ σώματα ἐπίγειά τε καὶ φθαρτὰ ἐκ περιφερῶν καὶ ἀνομοιομερῶν σχημάτων συνεστήσατο, οἷον ὥσπερ κεφαλὴν καὶ τράχηλον, καὶ βραχίονας, καὶ κοιλίαν καὶ τὰ ἄλλα μέρη. ἐπεὶ οὖν ἡ φύσις μᾶλλον περιφερῶν σχημάτων ἐστὶν ποιητικὴ καὶ τοῖς μὲν ἐπιγείοις καὶ φθαρτοῖς ἄτακτον καὶ ἀνόμοιον ἔχουσι κίνησιν τὸ ἀνομοιομερὲς τῶν περιφερῶν σχημάτων ἀπέδωκεν, ἀκόλουθον ἂν εἴη τοῖς θεοῖς καὶ ἀφθάρτοις καὶ τεταγμένην καὶ ἀΐδιον ἔχουσι κίνησιν τὸ ὁμοιομερὲς τοῦ περιφεροῦς σχήματος ἀπονεῖμαι, ὅπερ ἐστὶν σφαιρικόν, ἐπείπερ ἐπίπεδα ὄντα ἢ δισκοειδῆ καθὼς δοκεῖ τισιν, ἐπεὶ καὶ τῇ ὄψει οὕτως ὑποπίπτει, οὐκ ἂν τοῖς ἀπὸ διαφόρων τῆς γῆς τόπων κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον ὁρῶσιν κυκλικὸν ἂν ἐφαίνετο σχῆμα, καθάπερ ἐν τοῖς Ὀπτικοῖς ἐδείχθη, ὅτι τῶν ἁρμάτων οἱ τροχοὶ ποτὲ μὲν περιφερεῖς ποτὲ δὲ παρεσπασμένοι φαίνονται. καὶ διὰ τοῦτό φησιν εὔλογον εἶναι, καὶ οὐκ εἶπεν ἀναγκαῖον, ἐπεὶ ἀπὸ φυσικῶν τὴν ἐπιβολὴν πεποίηται, «καὶ τὸν «ἐμπεριέχοντα αὐτὰ αἰθέρα τῆς ὁμοίας ὄντα φύσεως, σφαιροειδῆ τε «εἶναι καὶ διὰ τὴν ὁμοιομέρειαν τοῦ σχήματος ἐγκυκλίως τε φέρεσθαι καὶ «ὁμαλῶς.»

`381`

Ὅτι ἡ γῆ σφαιροειδής ἐστιν πρὸς αἴσθησιν.

Περὶ τοῦ σφαιροειδῆ τε εἶναι καὶ σφαιροειδῶς φέρεσθαι τὸν οὐρανὸν τὴν ὑπόμνησιν ποιησάμενος, ἑξῆς καὶ περὶ τῆς γῆς διαλαμβάνει τὸν αὐτὸν τρόπον, πρότερον ἀπὸ κοινῶν ἐννοιῶν, εἶτα καὶ κατασκευαστικώτερον ἀνατρέπων τὰς δόξας τῶν παρὰ τὸ σφαιρικὸν σχῆμα ὑπάρχειν αὐτὴν ἐννοούντων.

`382`

Τὸ δὲ σχῆμα τῆς γῆς σφαιροειδὲς καταλαμβάνεται, πρῶτον μὲν ἐκ τοῦ τοῖς ἀνατολικωτέροις πάντοτε πρότερον ἀνατέλλειν τε καὶ δύνειν τὰ ἄστρα, τοῖς δὲ δυτικωτέροις ὕστερον, καὶ τοῦτο μηδʼ ἂν συμβαίνειν εἰ μὴ κυρτότης κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν τῆς γῆς ἀναλόγως αὐτοῖς ἐπεπρόσθει. καταλαμβάνονται δὲ τὰ ἄστρα μὴ ἅμα ἀνατέλλοντα καὶ δυόμενα ἐκ τοῦ τὰς αὐτὰς ἐκλείψεις καὶ μάλιστα τὰς σεληνιακὰς τὰς ὑφʼ ἕνα τινὰ καὶ τὸν αὐτὸν χρόνον ἀποτελουμένας καὶ πᾶσιν ἅμα οἷς ἐνδέχεται ὁρωμένας διαφόρως τῷ πλήθει κατὰ τῶν ὡρῶν καθʼ ἕκαστον ὁρίζοντα παρὰ τῶν τηρησάντων ἀναγεγράφθαι, καὶ ἀεὶ τοῖς μὲν ἀνατολικωτέροις ἐν πλείοσιν, τοῖς δὲ δυσμικωτέροις ἐν ἐλάττοσιν, διὰ τὴν τῆς γῆς ὡς ἔφαμεν κυρτότητα «καὶ τῆς διαφορᾶς δὲ τῶν ὡρῶν ἀναλόγως τοῖς διαστήμασι τῶν τόπων «εὑρισκομένης.» ἀνάλογος ἂν εἴη καὶ ἡ κυρτότης τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς, τουτέστιν σφαιροειδής. τὴν γὰρ ἀνάλογον κυρτότητα σφαιροειδῆ καλεῖ.

Διὰ τοῦτο δὲ εἶπεν «καὶ μάλιστα τὰς σεληνιακὰς» διὰ τὸ κατὰ τὰς τοιαύτας τηρήσεις μὴ ὑπομένειν ἀπάτην τινὰ ἐκ τῶν παραλλάξεων παρὰ τὴν ὄψιν καθὰ αἱ ἡλιακαί, ἐπειδήπερ ἐπὶ τῶν ἡλιακῶν ἐκλείψεων τῇ ὄψει τὴν σελήνην παραλαμβάνοντες, διὰ τὸ αὐτὴν φαίνεσθαι ἐπιπροσθοῦσαν τῷ ἡλίῳ, διαμαρτάνομεν τῆς ἀκριβοῦς αὐτῆς ἐποχῆς, διὰ τὸ τὴν γῆν μηκέτι σημείου λόγον ἔχειν καὶ πρὸς τὸ ταύτης ἀπόστημα, ἐπὶ δὲ τῶν σεληνιακῶν ἐκλείψεων μηδεμίαν ἀπάτην γίνεσθαι περὶ τὴν ἐποχὴν αὐτῆς ἐκ τῆς κατὰ διάμετρον τοῦ ἡλίου στάσεως αὐτῆς καταλαμβανομένης, ὡς ἑξῆς ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ἀποδείκνυται.

Ὅτι δὲ διὰ τὸ ἀνάλογον τοῖς διαστήμασιν τῶν τόπων τὰς τῶν ὡρῶν διαφορᾶς καταλαμβάνεσθαι, ἀκολουθεῖ σφαιροειδῆ ὑπάρχειν τὴν γῆν, οὕτως ἂν γένοιτο δῆλον.

`383`

Εἰ γὰρ μή, ἔσται σχῆμά τι ἔχουσα πολύεδρον· δείκνυται γὰρ ἑξῆς μήτε κοίλη μήτε ἐπίπεδος τυγχάνουσα. καὶ ἔσται πλείοσιν οἰκήσεσιν ταῖς ἐπὶ τῆς αὐτῆς πλευρᾶς ἤτοι ἐπιφανείας τοῦ πολυέδρου εἷς ὁρίζων ὁ διʼ αὐτῆς ἐκβαλλόμενος, μηδεμίαν ἐν αὐταῖς ποιῶν παρὰ τὰς ὥρας διαφοράν, καθάπερ καὶ εἰ ἐπίπεδος ἐτύγχανεν. οὐκ ἄρα τι τῶν πολυέδρων σχημάτων ἔσται τὸ τῆς γῆς σχῆμα· σφαιροειδὲς ἄρα, τουτέστιν ἤτοι κυλινδρικὸν ἢ κωνικὸν ἢ σφαιρικόν. ἀλλὰ, ἐπεὶ δείκνυται ἑξῆς ὅτι οὐδὲ κυλινδρικὸν οὐδὲ κωνικόν, σφαιρικὸν ἄρα.

Λέγω δὴ ὅτι καὶ τὸ ἀνάπαλιν σφαιρικῆς αὐτῆς τυγχανούσης συμφώνως τοῖς φαινομένοις αἱ τῶν τόπων διαστάσεις ἀναλόγως ἔχουσιν ταῖς τῶν ὡρῶν διαφοραῖς, καὶ ὅτι ἐπὶ μόνου τοῦ τοιούτου τῆς γῆς σχήματος τοῦτο συμβαίνει, ὁμοκέντρου τῷ κόσμῳ αὐτῆς καταλαμβανομένης, καὶ ἐπεὶ τοῖς ἀνατολικωτέροις πλείους εἰσὶν αἱ ἀπὸ τῆς ἀνατολῆς ἢ μεσημβρίας ὧραι κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τῶν παρὰ τοῖς δυσμικωτέροις.

`384`

Νοείσθω γὰρ πρῶτον ὡς ἐπὶ τῆς ὀρθῆς σφαίρας ἰσημερινὸς μὲν κύκλος ὁ ΗΔΘ, ἐφʼ οὗ μάλιστα λαμβάνονται οἱ ὡριαῖοι χρόνοι, καὶ τῆς γῆς σφαιρικῆς ὑποκειμένης καὶ μέσης τοῦ παντός, ἔστω ἐν αὐτῇ μέγιστος κύκλος ἐν τῷ τοῦ ἰσημερινοῦ ἐπιπέδῳ ὁ ΑΒΓ, καὶ κέντρον ἀμφοτέρων τὸ Ν, καὶ ἀνατολικὰ μὲν τὰ Η, Ε, Δ, δυτικὰ δὲ τὰ Ο, Ζ, Θ. καὶ διὰ μὲν τῆς πρώτης οἰκήσεως ὁρίζων κύκλος νοείσθω περὶ διάμετρον τὴν ΔΑΟ ὀρθὸς πρὸς τὸν ἰσημερινόν· διὰ δὲ τῆς δευτέρας οἰκήσεως ὁμοίως ἕτερος ὁρίζων περὶ διάμετρον τὴν ΕΒΖ· καὶ ἔτι διὰ τῆς τρίτης ὁ περὶ διάμετρον τὴν ΗΓΘ. καὶ ἔστω ὁ μὲν τῆς ΔΕ χρόνος ὥρας μιᾶς ἡμισείας, ὁ δὲ τῆς ΕΗ ὥρας μιᾶς. λέγω ὅτι αἱ τῶν ὡρῶν διαφοραὶ ἀναλόγως ἔχουσι τοῖς διαστήμασι τῶν τόπων, τουτέστιν ὡς ἡ ΔΕ πρὸς τὴν ΕΗ, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ.

`385`

Εἰλήφθω γὰρ ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ τοῦ διὰ τοῦ ΔΑΟ ὁρίζοντος κατὰ κορυφὴν σημεῖον τὸ Κ· δῆλον γὰρ ὅτι ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ πίπτει, διὰ τὸ ὀρθὴν ὑποκεῖσθαι τὴν σφαῖραν· τοῦ δὲ διὰ τῆς ΕΒΖ τὸ Λ· καὶ ἔτι τοῦ διὰ τῆς ΗΓΘ τὸ Μ. καὶ ἐπεζεύχθωσαν ἀπὸ τῶν κατὰ κορυφὴν ἐπὶ τὰ τῶν οἰκήσεων σημεῖα αἱ ΚΑ, ΛΒ, ΜΓ, κάθετοι δηλονότι γιγνόμεναι πρὸς τὰς ΔΟ, ΕΖ, ΗΘ. καὶ διήχθωσαν. συμπεσοῦνται δὴ κατὰ τὸ κέντρον. συμπιπτέτωσαν κατὰ τὸ Ν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΔΟ εὐθεῖα τῇ ΕΖ, ἴσον γὰρ ἀπέχουσιν ἀπὸ τοῦ κέντρου, ἴση ἐστὶν καὶ ἡ ΔΛΟ περιφέρεια τῇ ΕΛΖ περιφερείᾳ. καὶ αἱ ἡμίσειαι ἄρα, ἴση καὶ ἡ ΚΔ τῇ ΛΕ. καὶ κοινῆς ἀφαιρεθείσης τῆς ΚΕ, λοιπὴ ἡ ΔΕ λοιπῇ τῇ ΚΛ ἐστὶν ἴση. διὰ τὰ αὐτὰ δειχθήσεται καὶ ἡ ΕΗ ἴση τῇ ΛΜ. ἀλλὰ ἡ ΔΕ τῆς ΕΗ ἡμιολία ἐστίν. καὶ ΚΛ ἄρα περιφέρεια τῆς ΛΜ ἡμιολία ἐστίν. ὥστε καὶ ἡ ὑπὸ ΚΝΛ γωνία ἡμιολία ἐστὶν τῆς ὑπὸ ΛΝΜ. καὶ ἡ ΑΒ ἄρα περιφέρεια τῆς ΒΓ ἐστὶν ἡμιολία. ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΚΛ πρὸς ΛΜ οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς ΒΓ. ἀλλʼ ὡς ἡ ΚΛ πρὸς ΛΜ, οὕτως ἡ ΔΕ πρὸς ΕΗ. καὶ ὡς ἄρα ἡ ΔΕ πρὸς ΕΗ, οὕτως ΑΒ πρὸς ΒΓ. καί εἰσιν αἱ μὲν ΔΕ, ΕΗ αἱ τῶν ὡρῶν διαφοραί, ἐπειδήπερ ἐὰν τὸν ἥλιον ὑποθώμεθα κατὰ τὸ Ξ, ὁ μὲν τοῦ τῆς ΔΞ χρόνος τοῦ τῆς ΕΞ διαφέρει τῇ ΔΕ, ὁ δὲ τοῦ τῆς ΕΞ τοῦ τῆς ΗΞ τῇ ΕΗ· αἱ δὲ ΑΒ, ΒΓ διαστάσεις τῶν τόπων. ὥστε αἱ διαφοραὶ τῶν ὡρῶν ἀναλόγως ἔχουσι πρὸς τὰς τῶν τόπων διαστάσεις

Καὶ φανερὸν ὅτι ἐπὶ μόνου τοῦ τῆς γῆς σφαιρικοῦ σχήματος ἡ τοιαύτη ἀπόδειξις προχωρεῖν δυνήσεται, καθʼ ἓν σημεῖον τῶν ἐπὶ τῆς γῆς ἑνὸς ὁρίζοντος διεκβαλλομένου, ἐπεὶ καὶ καθʼ ἕκαστον ὁρίζοντα ἤτοι παρὰ τὰς ὥρας γίνονται διαφοραί, ἢ παρὰ τὰ ἀεὶ φανερὰ καὶ ἀεὶ ἀφανῆ ἄστρα, ὡς ἑξῆς δείκνυσιν.

`386`

Δῆλον δὲ ὅτι καὶ ἐὰν ἔκλειψιν ὑποθώμεθα ὡς κατὰ τὸ Ξ, πλείονας ἀφέξει ὥρας ὡς ἐπὶ τὰ προηγούμενα τοῦ Κ σημείου ὅ ἐστιν ἐπὶ τοῦ μεσημβρινοῦ τοῦ ἀνατολικωτέρου ὁρίζοντος ἤπερ τοῦ Λ, ὅ ἐστιν πάλιν ἐπὶ τοῦ μεσημβρινοῦ τοῦ δυσμικωτέρου ὁρίζοντος καὶ ὁμοίως τοῦ Λ πλείους ἤπερ τοῦ Μ. Καὶ ἀπʼ ἀνατολῆς τὸ Ξ πλείονας ἀφέξει ὥρας τοῦ πρὸς τῷ Δ ἀνατολικωτέρου ὁρίζοντος ἤπερ τοῦ πρὸς τῷ Ε δυσμικωτέρου. καὶ ὁμοίως τοῦ πρὸς τῷ Ε, ἤπερ τοῦ πρὸς τῷ Η. διὰ γοῦν τὰ τοιαῦτα, φησίν, «σφαιρικὴν ἄν τις εἰκότως τὴν τῆς γῆς ἐπιφάνειαν ὑπολάβοι», σφαιρικὴν ἐνταῦθα ὡς ἔφαμεν καλῶν τὴν ἀνάλογον κυρτότητα, οἷον τὴν ὁμαλήν. οὐ γὰρ ἤδη καὶ σφαῖρα ἐκ τῶν εἰρημένων συνάγεται, διὰ τὸ καὶ ἐπὶ κώνου καὶ κυλίνδρου τὰ εἰρημένα δύνασθαι συμβαίνειν, τῷ ἐκ τῆς τῶν ὡρῶν μόνης διαφορᾶς τὴν δεῖξιν γεγενῆσθαι, τουτέστιν ἐκ τῆς ἀπὸ ἀνατολῆς ἐπὶ δύσιν παρόδου. διὸ ἐν τοῖς ἑξῆς δεικνύων καὶ ἀπὸ τῶν πρὸς ἄρκτους καὶ μεσημβρίαν καὶ ἀφʼ οἱασδήποτε παρόδου τὴν ἀνάλογον τῆς γῆς ἐπιπρόσθεσιν, φησὶν «ὡς δῆλον γίνεσθαι ὅτι καὶ ἐνταῦθα ἡ κυρτότης τῆς «γῆς καὶ τὰς ἐπὶ τὰ πλάγια μέρη ἐπιπροσθέσεις ἀναλόγως ποιουμένη, «πανταχόθεν τὸ σχῆμα σφαιροειδὲς ἀποδείκνυσιν,» ὅπερ λοιπὸν ἀποτελεῖ τὴν σφαῖραν, σφαιροειδῆ δηλονότι καλῶν ὡς ἔφαμεν τὴν ἀνάλογον κυρτότητα ὡς τὴν κυλινδρικὴν ἢ τὴν κωνικήν, τουτέστιν τὴν ἀπὸ ἀνατολῆς ἐπὶ δύσιν, ὅταν δὲ ὡς ἐπὶ τῶν ἐγκλίσεων καὶ τῶν κατὰ μῆκος οὐκέτι. διὸ ἐνταῦθα τὸ πανταχόθεν σφαιροειδὲς προσέθηκεν.

Ὅταν δὲ πάλιν ἐπί τινος τῶν τοῦ ἰσημερινοῦ παραλλήλων τυγχάνῃ τὰ κατὰ κορυφήν, χρὴ λαμβάνειν τὰς ὑπʼ αὐτὰς οἰκήσεις καὶ τὰς τῶν ὡρῶν διαφορὰς ἀνάλογον τοῖς διαστήμασι τῶν τόπων συνισταμένας οὕτως.

`387`

Ἔστω γὰρ ἀνατολικώτερος ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, τούτου δὲ δυσμικώτερος ὁ ΔΒΓ, καὶ ἔτι τούτου δυσμικώτερος ὁ ΕΒΓ, καὶ ἀνατολικὰ δηλονότι τὰ πρὸς τοῖς Α, Δ, Ε μέρη. καὶ νοείσθω ὁ διὰ τῶν κατὰ κορυφὴν παράλληλος ὁ ΑΔΕΖ ἐφʼ οὗ τὸν ἥλιον συμβαίνει φέρεσθαι ἢ καί τινα τῶν ἀπλανῶν· καὶ γὰρ ἀπὸ τῶν περιφορῶν τῶν ἀπλανῶν αἱ νυκτεριναὶ ὧραι λαμβάνονται, ἐφʼ ὧν καὶ αἱ τῆς σελήνης ἐκλείψεις θεωροῦνται. καὶ εἰλήφθω τὸ τῆς γῆς κέντρον κατὰ τὸ Η, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΗ καὶ συμβαλλέτω τῇ τῆς γῆς ἐπιφανείᾳ κατὰ τὸ Θ. δῆλον οὖν ὡς ἡ ΗΑ φερομένη κατὰ κωνικῆς ἐπιφανείας οἰσθήσεται, διὰ τὸ τοῦ Η μένοντος τὸ Α φέρεσθαι κατὰ τοῦ ΑΔΕΖ παραλλήλου τῷ ἰσημερινῷ, καὶ μὴ εἶναι δηλαδὴ τὸν παράλληλον διὰ τοῦ κέντρου τῆς γῆς. καὶ γράφει περὶ τὸ Θ κύκλον ἐν τῇ τῆς γῆς ἐπιφανείᾳ ὡς τὸν ΘΚΛ παράλληλον τῷ ΑΔΕΖ. καὶ ἐὰν νοήσωμεν τὰ Μ, Ν, Ξ σημεῖα κατὰ κορυφήν, καὶ ἐπιζεύξωμεν τὰς ΗΜ, ΗΝ, ΗΞ, ἔσονται ἐπʼ αὐτῶν αἱ οἰκήσεις πρὸς τοῖς Λ, Ο, Π. καὶ ἐπεὶ τὰ ὑπὲρ γῆν τμήματα τῶν αὐτῶν παραλλήλων ἴσα ἀλλήλοις ἐστίν, διὰ τὸ κατὰ μῆκος μόνον ὑποκεῖσθαι διαφέρειν τὰς οἰκήσεις καὶ τὸ αὐτὸ τυγχάνειν ἔξαρμα, ἴσαι ἄρα εἰσὶν καὶ αἱ ἡμίσειαι αὐτῶν αἱ ΜΑ, ΝΔ περιφέρειαι. καὶ κοινῆς ἀφαιρεθείσης τῆς ΜΔ, λοιπὴ ἡ ΑΔ λοιπῇ τῇ ΜΝ ἐστὶν ἴση. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΔΕ τῇ ΝΞ ἐστὶν ἴση. καὶ ἐπεὶ ἡ ΗΘΑ ἰσοχρονίως ἀπεκατέστη τόν τε ΑΝΖ παράλληλον καὶ τὸν ΘΟΚ, ὁμοία ἔσται ἡ μὲν ΜΝ τῇ ΛΟ ἡ δὲ ΝΞ τῇ ΟΠ. ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΜΝ πρὸς ΝΞ, ἡ ΛΟ πρὸς ΟΠ. ἴση δὲ ἡ μὲν ΜΝ τῇ ΑΔ, ἡ δὲ ΝΞ τῇ ΔΕ· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΔ πρὸς ΔΕ, οὕτως ἡ ΛΟ πρὸς ΟΠ. καί εἰσιν αἱ μὲν ΑΔ, ΔΕ, τῶν ὡρῶν διαφοραί, αἱ δὲ ΛΟ, ΟΠ, τῶν τόπων αἱ διαστάσεις.

Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν.

`388`

Ὥστε καὶ καθόλου αἱ τῶν ὡρῶν διαφοραὶ ἀνάλογον ἔχουσι πρὸς τὰς τῶν τόπων διαστάσεις τῆς γῆς, σφαιρικῆς καὶ μέσης τοῦ παντὸς τυγχανούσης.

Δηλώσας οὖν ἀπὸ ποίων ἐννοιῶν καὶ παρατηρήσεων προσῆκόν ἐστιν σφαιρικὴν ἡγεῖσθαι τὴν γῆν, μεταβαίνει ἐπὶ τὸ κατασκευαστικώτερον, ἀντιλέγων ταῖς δόξαις τῶν παρὰ τοῦτο τὸ σχῆμα ὑπάρχειν αὐτὴν ἐννοούντων, καί φησιν ὅτι «κοίλης μὲν γὰρ αὐτῆς ὑπαρχούσης προτέροις ἂν ἐφαίνετο ἀνατέλλοντα τὰ ἄστρα τοῖς δυσμικωτέροις» καθάπερ ἐν τοῖς κοίλοις ἡμισφαιρίοις ὁρῶμεν τοῦ ἡλίου ἀνατέλλοντος πρῶτα τὰ πρὸς δυσμὰς φωτιζόμενα.

«... Ἐπιπέδου δὲ πᾶσιν ἅμα ...» διὰ τὸ καὶ ἕνα μόνον ὁρίζοντα νοεῖσθαι διὰ τοῦ ἐπιπέδου χωρίζοντα τό τε ὑπὲρ γῆν καὶ τὸ ὑπὸ γῆν ἡμισφαίριον.

Ἑτέρου δέ τινος αὐτῆς σχήματος στερεοῦ τυγχανούσης οἱονεὶ τριγώνου ὡς πυραμίδος ἢ τετραγώνου ὡς κύβου, ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἐπιπέδου πᾶσιν ἅμα ἀνατέλλοντα ἐφαίνετο τὰ ἄστρα τοῖς ἐπὶ τῆς αὐτῆς πλευρᾶς τοῦ στερεοῦ οἰκοῦσιν.

Κατεχρήσατο δὲ τῷ εἰρηκέναι «ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας» διὰ τὸ καὶ τὴν ἐπίπεδον ἐπιφάνειαν ἐξ ἴσου ταῖς ἐφʼ ἑαυτῆς εὐθείαις κεῖσθαι.

Ἅπερ ταῦτα πάντα ἀντίκειται τοῖς φαινομένοις, καὶ ἐκ τῶν ἐκλείψεων κατειλημμένοις.

`389`

Ἐπεὶ οὖν ὡς ἐδηλοῦμεν ἡ κατὰ τὰς ὥρας διαφορὰ ἀπὸ τῶν ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς ἀναλόγως γινομένη τῇ τῶν τόπων διαστάσει, καὶ κυλινδρικὸν ἐνεφαίνετο σχῆμα, διὰ τοῦτό φησιν ὅτι «οὐδὲ κυλινδροειδὴς ἂν εἴη, ἵνα «ἡ μὲν περιφερὴς ἐπιφάνεια πρὸς τὰς ἀνατολὰς καὶ τὰς δύσεις ᾖ τετραμμένη, τῶν δὲ ἐπιπέδων βάσεων αἱ πλευραὶ» τουτέστιν οἱ κύκλοι «πρὸς «τοὺς τοῦ κόσμου πόλους ...» καθάπερ γὰρ ἐν τοῖς ἐπιπέδοις πλευρὰς καλοῦμεν τὰς εὐθείας τὰς περιεχούσας τὸ σχῆμα, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ στερεοῦ πλευρὰς ἐκάλεσεν τὰς ἐπιφανείας τὰς ἐπιπέδους, ὡς νῦν τὰς κυκλικάς, καὶ συμπερατούσας τὸ σχῆμα. ἐάν τε οὖν, φησίν, αὗται ὡς πρὸ ἄρκτους καὶ μεσημβρίαν ὦσιν τετραμμέναι, ὅπερ ἄν τις ὡς ἀκόλουθον μᾶλλον ἡγήσαιτο, συμβήσεται καὶ οὕτως ἤτοι πάσαις ταῖς οἰκήσεσιν πάντα τὰ ἄστρα ἀνατέλλειν καὶ δύνειν καὶ μηδεμίαν διαφορὰν παρὰ τὰς ὥρας γίνεσθαι, ἤ τισιν πάλιν ἔνια καὶ τὰ αὐτὰ καὶ ἀνατέλλειν καὶ δύνειν καὶ ἕτερα τὰ αὐτὰ καὶ ἴσον ἀφεστῶτα τῶν πόλων ἀφανῆ ἀεὶ καθίστασθαι, καὶ ἔτι τισὶν πάλιν οἰκήσεσιν οὐδὲν οὔτε δύεσθαι οὔτε ἀνατέλλειν, ἀλλὰ πάντοτε τὰ αὐτὰ αὐταῖς ἀεὶ φανερὰ τυγχάνειν.

`390–391`

Ἵνα δὲ πάλιν ὑπʼ ὄψιν ἡμῖν γένηται τὰ λεγόμενα, νενοήσθω ἡ τοῦ παντὸς σφαῖρα, πόλοι δὲ αὐτῆς τὰ Ε, Ζ σημεῖα, κέντρον δὲ τὸ Η, καὶ ἄξων ὁ ΕΖ, καὶ ἔστω περὶ τὸν αὐτὸν ἄξονα κείμενος ὁ τῆς γῆς κύλινδρος ὁ ΘΚΛΜ οὗ βάσεις οἱ ΘΚ, ΜΛ κύκλοι. ἐὰν οὖν νοήσωμεν διὰ μιᾶς τῶν ἐπὶ τῆς κυρτῆς ἐπιφανείας οἰκήσεως ἐκβαλλόμενον τὸ τοῦ ὁρίζοντος ἐπίπεδον ὡς ΝΘΜΞ, εἰ μὲν ὡς πρὸς τὸν τοῦ ἀποστήματος λόγον εὐθεῖαν πρὸς αἴσθησιν ὑποτίθενται τὸν κύλινδρον ὥστε τὸν διηγμένον διὰ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς τουτέστιν τοῦ κυλίνδρου ὁρίζοντα διχοτομεῖν πρὸς αἴσθησιν τὴν σφαῖραν τοῦ οὐρανοῦ, ἔσται ἡ ΝΞ ἡ αὐτὴ τῇ ΕΖ, καὶ παντάπασιν καὶ ἀνατελεῖ καὶ δύσεται τὰ ἄστρα τοῖς ἐπὶ τοῦ κυλίνδρου οἰκοῦσιν, τοῦ ὁρίζοντος διὰ τῶν πόλων τῆς σφαίρας τυγχάνοντος. εἰ δὲ μέγεθος αἰσθητὸν ἔχοντα, δῆλον ὡς ὅτι οἱ ὁρίζοντες εἰς ἄνισα πάντοτε διαιρήσουσιν τό τε ὑπὲρ γῆν καὶ τὸ ὑπὸ γῆν τοῦ οὐρανοῦ, ἔλαττον ἀεὶ τὸ ὑπὲρ γῆν τοῦ ὑπὸ γῆν ποιοῦντες, καθάπερ καὶ ὁ διὰ τῆς ΝΞ εἰς ἄνισα τέμνει τὴν ΑΒΓΔ σφαῖραν, τοῦ Η κέντρου ἐπʼ αὐτῆς μὴ ὄντος, καὶ πᾶσιν τοῖς ἐπὶ τῆς κυρτῆς ἐπιφανείας οἰκοῦσιν ἀεὶ καὶ ἀνατέλλει καὶ δύνει τά τε ἐπὶ τοῦ ΝΑΔΞ τμήματος τῆς σφαίρας καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ ΟΒΓΠ ἄστρα, ἀεὶ δὲ ἀφανῆ καθίσταται τά τε ἴσον ἀπέχοντα ἑκατέρου τῶν πόλων τουτέστιν τὰ περιλαμβανόμενα ὑπὸ τοῦ ΝΟ τμήματος καὶ τοῦ ΞΠ. ἐὰν δὲ καὶ τὰ διὰ τῶν βάσεων ἐπίπεδα νοήσωμεν ἐκβαλλόμενα ὡς ὁρίζοντας τοὺς ΑΘΚΒ, ΔΜΛΓ, τοῖς μὲν ἐπὶ τῆς ΘΚ βάσεως οἰκοῦσιν πάντα ἀεὶ φανερὰ γίνεται τὰ ἐπὶ τοῦ ΑΝΕΟΒ τμήματος ἄστρα, ἀεὶ δὲ ἀφανῆ πάντα τὰ λοιπά. καὶ δῆλον ὅτι οὐδὲν τῶν ἀπλανῶν ἄστρων οὔτε ἀνατέλλον οὔτε καταδυόμενον ἐφαίνετο, κοινὰ δὲ φαινόμενα ἐγίνετο τῶν τε ἐπὶ τῆς κυρτῆς ἐπιφανείας οἰκούντων καὶ τῶν ἐπὶ τῆς βάσεως τὰ ἐπὶ τοῦ ΑΝ καὶ τοῦ ΟΒ τμήματος ἄστρα, τοῖς μὲν ἐπὶ τῆς κυρτῆς ἐπιφανείας οἰκοῦσιν ἀνατέλλοντα καὶ δύνοντα, τοῖς δὲ ἐπὶ τῆς βάσεως μηδοπότερον. ὁμοίως δὲ τὰ αὐτὰ συμβήσεται καὶ τοῖς ἐπὶ τῆς ΜΛ βάσεως οἰκοῦσιν. ὥστε συμβαίνειν ἐπὶ τῆς κυρτῆς ἐπιφανείας ἡμῶν παροδευόντων ἤτοι ἀπὸ τῶν βορείων ἐπὶ τὰ νότια ἢ ἀπὸ τῶν νοτίων ἐπὶ τὰ βόρεια, τὰ αὐτὰ πάντοτε καὶ ἀνατέλλειν καὶ δύνειν, καὶ μηδένα ἀεὶ φανερὸν μήτε τῶν πόλων μήτε τῶν ἀστέρων γίνεσθαι, μηδὲ ἐγκλινομένου τοῦ κυλινδρικοῦ τῆς γῆς σχήματος ἐπινοηθῆναι δυναμένου, ἵνα οἱ ὁρίζοντες τέμνωσιν αὐτό, ἐπεὶ καὶ διὰ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς ἐφαπτόμενοι οἱ ὁρίζοντες ἐπινοοῦνται καὶ οὐχὶ τέμνοντες αὐτήν.

Νῦν δὲ ὅσῳ πρὸς τὰς ἄρκτους παροδεύομεν, τοσούτῳ ἕτερα μὲν ἀναφαίνεται ἡμῖν ἀεὶ φανερὰ μετὰ τοῦ βορείου πόλου, ἕτερα δὲ ἀναλόγως ἀποκρύπτεται ἀεὶ ἀφανῆ μετὰ τοῦ νοτίου πόλου, ὡς δῆλον γίγνεσθαι ὅτι καὶ ἐνταῦθα ἡ κυρτότης τῆς γῆς οὐ μόνον τὴν ἀπὸ ἀνατολῆς ἐπὶ δύσιν ἀνάλογον ἐπιπρόσθεσιν ποιεῖται, ὅπερ ἀπὸ τῆς διαφορᾶς τῶν ὡρῶν κατελαμβάνετο, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν πλαγίων καὶ οἱουδήποτε, ὅπερ οὔτε τὸ κυλινδρικὸν οὔτε τὸ κωνικὸν οὔτε ἕτερον ὁτιοῦν σχῆμα δύναται συντηρεῖν, ἢ μόνον τὸ σφαιρικόν.

Δείκνυται γὰρ πάλιν καὶ τοῦτο διὰ τοῦ ὁμοίου θεωρήματος, διʼ οὖ ἀναλόγως ταῖς κατὰ τὰς ὥρας διαφοραῖς τὰ διαστήματα τῶν τόπων ἀπεδείκνυμεν.

`392`

Ἐὰν γὰρ πάλιν νοήσωμεν ἀφʼ οἱωνδήποτε τῆς γῆς τόπων τῶν ἀπὸ μεσημβρίας πρὸς ἄρκτους ἢ καὶ πλαγίων τριῶν οἰκήσεων σημεῖα τὰ Α, Β, Γ ἐν ἑνὶ τῶν ἐν τῷ παντὶ μεγίστου κύκλου ἐπιπέδῳ ὀρθῷ πρὸς τοὺς διὰ τῶν Α, Β, Γ ὁρίζοντας, καὶ ἀπʼ αὐτῶν ἐπὶ τὸ τοῦ παντὸς κύκλου κέντρον τὸ Π ἐπιζεύξαντες τὰς ΠΑ, ΠΒ, ΠΓ, νοήσωμεν τὸ διʼ αὐτῶν ἐπίπεδον ποιοῦν ἐν τῇ τοῦ παντὸς σφαίρᾳ μέγιστον κύκλον τὸν ΕΖΗΘ, καὶ ἐκβάλλοντες ἐπʼ αὐτὸν τὰς ΠΑΜ, ΠΒΝ, ΠΓΞ, πρὸς ὀρθὰς αὐταῖς ἀγάγωμεν τὰς ΕΑΘ, ΖΒΚ, ΗΓΛ, κοινὰς τομὰς γινομένας τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου καὶ τῶν ὁριζόντων, ἔσται τὰ Μ, Ν, Ξ σημεῖα κατὰ κορυφήν. καὶ ἐπεὶ αἱ ΕΜΘ, ΖΝΚ περιφέρειαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν — ἴσα γὰρ τὰ ὑπὲρ γῆν φαίνεται πανταχοῦ ἓξ μὲν ζῳδίων ἀφʼ οἱουδήποτε τμήματος ὑπὲρ γῆς ἀεὶ φαινομένων ἓξ δὲ τῶν λοιπῶν ὑπὸ γῆν —, καὶ κοινῆς ἀφαιρεθείσης τῆς ΖΘ, λοιπὴ ἡ ΕΖ λοιπῇ τῇ ΘΚ ἐστὶν ἴση. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΖΗ τῇ ΚΛ ἐστὶν ἴση. καὶ ἐπεὶ τῆς μὲν Α οἰκήσεως ὑπὲρ γῆν ἐστιν τὸ ΕΗΘ, τῆς δὲ Β τὸ ΖΘΚ, ὥστε ἡ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β πάροδος ἀποκρύψει μὲν τὰ ἐπὶ τοῦ ΕΖ τμήματος ἄστρα, ἀναφαίνει δὲ τὰ ἐπὶ τοῦ ΘΚ ἀναλόγως ἐν ἴσοις ὄντα τμήμασιν· διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Β ἐπὶ τὸ Γ πάροδος ἀποκρύψει μὲν τὰ ἐν τῷ ΖΗ, ἀναφαίνει δὲ ἀναλόγως τὰ ἐν τῷ ΚΛ, ἐπεὶ καὶ τῆς Γ οἰκήσεως ὑπὲρ γῆς ἐστιν τὸ ΗΘΛ. φησὶν οὖν ὡς ἐκ τῶν φαινομένων· «νῦν «δὲ ὅσῳ» πρὸς τὰς ἄρκτους παροδεύομεν τοσούτῳ — τουτέστιν ἀναλόγως — τῶν μὲν βορειοτέρων ἀναφαίνεται πλείονα τῶν δὲ νοτιωτέρων ἀποκρύπτεται. καὶ δῆλον ὅτι ὡς ἔσται ὡς ἡ ΑΒ πρὸς ΒΓ, οὕτως ἡ ΕΖ πρὸς ΖΗ, καὶ ἡ ΘΚ πρὸς ΚΛ· καὶ διὰ τοῦτο καθʼ ἑκάστην τῶν ἐπὶ τῆς γῆς διαστάσεων τῆς διαφορᾶς τῶν φαινομένων ἀναλόγως γινομένης, ἀκολουθεῖ ὡς ἔμπροσθεν ἐδηλοῦμεν μηδʼ ὁτιοῦν ἕτερον εἶναι τὸ τῆς γῆς σχῆμα ἢ μόνον τὸ σφαιρικόν, ἐπὶ τοῦ τοιούτου γὰρ μόνου σχήματος τῶν ὁριζόντων καθʼ ἓν σημεῖον αὐτῆς ἁπτομένων, καὶ καθʼ ἕκαστον τὴν εἰρημένην ἐπὶ τῶν τὴν φαινομένην διαφορὰν ἐμποιούντων.

`393–394`

Ἔστιν δὲ καὶ ἄλλως σφαιρικὴν ἅμα καὶ ὁμόκεντρον δηλαδὴ καὶ μέσην τοῦ παντὸς δεῖξαι τὴν γῆν, οὕτως. εἰλήφθωσαν ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς τριῶν οἰκήσεων σημεῖα τὰ Α, Β, Γ, καὶ ἔστω τῆς μὲν Α οἰκήσεως ἐν τῇ τοῦ παντὸς σφαίρᾳ μεσημβρινὸς ὁ ΔΕΖ, τῆς δὲ Β ὁ ΗΘΚ. καὶ ἔτι τῆς Γ ὁ ΛΜΝ. καὶ εἰλήφθωσαν αἱ κοιναὶ τομαὶ ὁρίζοντος καὶ μεσημβρινοῦ αἱ ΔΖ, ΗΚ, ΛΝ, καὶ πρὸς ὀρθὰς αὐταῖς ἐν τῷ τοῦ μεσημβρινοῦ ἐπιπέδῳ αἱ ΑΕ, ΒΘ, ΓΜ. τὰ Ε, Θ, Μ ἄρα σημεῖα κατὰ κορυφήν ἐστιν τῶν οἰκήσεων, τουτέστιν πόλοι τῶν ὁριζόντων. ἴση ἄρα ἡ ἀπὸ τοῦ Ε ἐπὶ τὸ Δ τῇ ἀπὸ τοῦ Ε ἐπὶ τὸ Ζ· καὶ κάθετος ἡ ΕΑ· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΔΑ τῇ ΑΖ. ἐπεὶ οὖν ἐν κύκλῳ, εὐθεῖα ἡ ΕΑ τὴν ΔΖ δίχα καὶ πρὸς ὀρθὰς τέμνει, ἐπὶ τῆς ΕΑ ἄρα ἐστὶν τὸ κέντρον τοῦ ΔΕΖ μεσημβρινοῦ, τουτέστιν τῆς σφαίρας. διὰ τὰ αὐτὰ καὶ ἐφʼ ἑκατέρας τῶν ΒΘ, ΓΜ τὸ κέντρον ἐστὶν τῆς σφαίρας. ἐκβεβλήσθωσαν καὶ συμπιπτέτωσαν κατὰ τὸ Ξ. τὸ Ξ ἄρα κέντρον ἐστὶν τῆς σφαίρας. καὶ ἐπεὶ τὰ ὑπὲρ γῆς ἴσα φαίνεται πανταχοῦ, ἐκ τοῦ πάντοτε ἀφʼ οἱουδήποτε τμήματος τοῦ ζῳδιακοῦ ἓξ ζῴδια ὑπὲρ γῆς φαίνεσθαι. ἴσα ἂν εἶεν τὰ ΔΕΖ, ΗΘΚ, ΛΜΝ τμήματα. ὥστε καὶ αἱ ἀπὸ τῶν διχοτομιῶν αὐτῶν κάθετοι, αἱ ΕΑ, ΘΒ, ΜΓ ἴσαι εἰσίν. εἰσὶν δὲ καὶ αἱ ΞΕ, ΞΘ, ΞΜ ἴσαι. ἐκ κέντρου γὰρ ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν τῆς σφαίρας. καὶ λοιπαὶ ἄρα αἱ ΞΑ, ΞΒ, ΞΓ ἴσαι εἰσίν. ὁμοίως δὴ δείξομεν ὅτι καὶ πᾶσαι αἱ ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν τῆς γῆς ἴσαι ἂν εἶεν. ὥστε ἡ γῆ σφαιρική ἐστιν καὶ ὁμόκεντρος τῇ τῶν ὅλων σφαίρᾳ. διὰ δὴ τοῦτο καὶ μέση.

Περὶ δὲ τοῦ πρὸς αἴσθησιν σφαιροειδῆ εἶναι τὴν γῆν, εἴρηται μὲν ἡμῖν καὶ μικρῷ πρόσθεν, ὅτι τὰ ὄρη ἐλαχίστας ποιοῦντα ἐπαναστάσεις ὡς πρὸς τὸ ὅλον τῆς γῆς μέγεθος ἀναλλοίωτον αὐτῆς τὸ σφαιρικὸν σχῆμα συντηροῦσιν πρὸς αἴσθησιν. ἔστιν δὲ καὶ ἀπὸ τῶν καταληφθέντων μεγεθῶν τῆς τε γῆς καὶ τῶν ὀρῶν τὸ τοιοῦτον ἐπιγνῶναι.

Τὸ γὰρ ὅλον τῆς γῆς μέγεθος κατὰ τὸν μέγιστον ἑαυτῆς κύκλον μετρούμενον σταδίων μυριάδων ἐστὶν ιη, καθάπερ αὐτὸς ὁ Πτολεμαῖος ἐν τῇ Γεωγραφίᾳ συνήγαγεν.

Ἀρχιμήδης δὲ τοῦ κύκλου τὴν περίμετρον εἰς εὐθεῖαν ἐκτεινομένην δείκνυσιν τῆς διαμέτρου γ καὶ ζ μέρει μείζονα. ὥστε εἴη ἂν ἡ πᾶσα τῆς γῆς διάμετρος σταδίων Με καὶ ͵ζσογ· τούτῳ γὰρ τριπλασίων καὶ ζʹ μέρει μείζων ἢ ἔγγιστα ἡ τῶν ιη μυριάδων περίμετρος.

`395–398`

Τὴν δὲ ἀπὸ τῶν ὑψηλοτάτων ὀρῶν ἐπὶ τὰ χθαμαλώτερα πίπτουσαν κάθετον δείκνυσιν Ἐρατοσθένης διὰ τῶν ἐξ ἀποστημάτων μετρουσῶν διοπτρῶν σταδίων ι. ἐπεὶ οὖν ἀπεδείχθη πάλιν Ἀρχιμήδει ὅτι τὸ ὑπὸ τῆς διαμέτρου καὶ τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας εἰς εὐθεῖαν ἑξαπλουμένης περιεχόμενον ὀρθογώνιον τετραπλάσιόν ἐστιν τοῦ ἐμβαδοῦ τοῦ κύκλου, τὸ ἄρα ὑπὸ τῆς διαμέτρου καὶ τοῦ δʹ μέρους τῆς περιφερείας ἴσον ἐστὶν τῷ ἐμβαδῷ τοῦ κύκλου. διόπερ εὑρίσκεται τὸ ἀπὸ τῆς διαμέτρου τετράγωνον πρὸς τὸ ἐμβαδὸν τοῦ κύκλου λόγον ἔχον, ὃν ιδ πρὸς ια, οὕτως. ἐπεὶ γὰρ ἡ περιφέρεια τῆς διαμέτρου τριπλασίων ἐστὶν καὶ ἔτι ἑβδόμῳ μέρει μείζων, οἵων ἄρα ἐστὶν ἡ διάμετρος ζ, τοιούτων ἡ μὲν περιφέρεια γίνεται κβ. τὸ δὲ δʹ αὐτῆς ε𐅵. ὥστε καὶ οἵων τὸ τετράγωνον μθ, τοιούτων ὁ κύκλος λη𐅵. καὶ διὰ τὸ ἐπιτρέχον ἥμισυ διπλασιάσαντες αὐτά, ἕξομεν οἵων τὸ τετράγωνον ϙη, τοιούτων τὸν κύκλον οζ. τούτων δὲ ἐν ἐλαχίστοις ἀριθμοῖς ὁ λόγος ἐστὶν ὁ τῶν ιδ πρὸς ια. μέγιστον γὰρ κοινὸν μέτρον αὐτῶν ἐστιν ὁ ζ, καὶ μετρεῖ τὸν μὲν ϙη κατὰ τὸν ιδ, τὸν δὲ οζ κατὰ τὸν ια. καὶ ἐπεί ἐστιν ὡς τὸ ἀπὸ τῆς διαμέτρου τοῦ κύκλου τετράγωνον πρὸς τὸν κύκλον, οὕτως ὁ κύβος πρὸς τὸν ἰσοϋψῆ κύλινδρον ὡς ἑξῆς δείξομεν, ἕξει ἄρα καὶ ὁ κύβος πρὸς τὸν κύλινδρον τὸν τῶν ιδ πρὸς τὰ ια λόγον. καὶ ἐπεὶ ἐδείχθη πάλιν Ἀρχιμήδει ἐν τῷ Περὶ σφαίρας καὶ κυλίνδρου ὅτι ὁ κύλινδρος ὁ ἰσοϋψὴς τῇ σφαίρᾳ καὶ ἔχων βάσιν τὸν μέγιστον ἐν αὐτῇ κύκλον ἡμιόλιός ἐστιν τῆς σφαίρας, ἔσται καὶ οἵων ὁ κύλινδρος ια, τοιούτων ἡ σφαῖρα ζ γʹ. ἀλλὰ οἵων ὁ κύβος ιδ, τοιούτων ὁ κύλινδρος ια, καὶ οἵων ἄρα ὁ κύβος ιδ ἡ σφαῖρα ζ γʹ, ἔσται ἄρα ἡ σφαῖρα τοῦ κύβου ζ γʹ τεσσαρακαιδέκατα. καὶ ἐπεὶ τὴν διάμετρον τῆς γῆς ἀπεδείκνυμεν σταδίων μυριάδων ε καὶ ἔτι ͵ζσογ, ἔσται τὸ ἀπὸ τῆς διαμέτρου τετράγωνον ΜΜλβ Μ͵ηιθ ͵ϛφκθ. ὁ δὲ κύβος ΜΜΜρπζ ΜΜ͵ηχξϛ Μ͵θφπ ͵ευιζ. τούτων τὸ ιδʹ, ΜΜΜιγ ΜΜ͵δρϙ Μ͵δϡο τπϛ. ταῦτα ἑπτάκις γίνεται ΜΜΜϡγ ΜΜ͵θτλγ Μ͵δψϙ ͵βψβ. τούτοις προστίθημι τοῦ ιδʹ τὸ γʹ, ὅ ἐστι ΜΜΜδ ΜΜ͵δψλ Μ͵αχνϛ ͵ϛψϡε, καὶ γίνεται ὁμοῦ ΜΜΜϡη ΜΜ͵δξγ Μ͵ϛυμϛ ͵υϙζ. τοσούτων ἄρα ἔσται τὸ τῆς γῆς σφαιρικὸν μέγεθος. ἔστιν δὲ καὶ ἡ τοῦ μεγίστου ὄρους κάθετος σταδίων ι. ἐὰν ἄρα ἐπὶ τοῦ τηλικούτου τῆς γῆς μεγέθους ἐπινοήσωμεν ἐπανάστασίν τινα γενομένην σταδίων ι, διὰ τὴν τοσαύτην τοῦ τῆς γῆς μεγέθους ὑπερβολὴν ἀναλλοίωτον αὐτῆς πρὸς αἴσθησιν τὸ σφαιρικὸν σχῆμα διαμένει.

Λέγω δὴ ὅτι ἐστὶν ὡς τὸ ἀπὸ τῆς διαμέτρου τετράγωνον πρὸς τὸν κύκλον οὕτως ὁ κύβος πρὸς τὸ ἰσοϋψῆ κύλινδρον.

Ἐκκείσθω γὰρ ὁ ΑΒ κύκλος περὶ διάμετρον τὴν ΓΔ, καὶ ἀναγεγράφθω τὸ ἀπὸ τῆς ΓΔ τετράγωνον τὸ ΕΖ, καὶ ἀνεστάτω ἀπὸ μὲν τοῦ τετραγώνου κύβος, ἀπὸ δὲ τοῦ κύκλου κύλινδρος ἰσοϋψὴς τῷ κύβῳ. λέγω ὅτι ἐστὶν ὡς τὸ ΕΖ τετράγωνον πρὸς τὸν ΑΒ κύκλον, οὕτως ὁ κύβος πρὸς τὸν κύλινδρον.

`399`

Ἐκκείσθω γὰρ τῷ ΑΒ κύκλῳ ἴσος ὁ ΗΘ περὶ διάμετρον τὴν ΚΛ, καὶ τὸ περὶ αὐτὴν τετράγωνον, ἴσον δηλονότι τῷ ΕΖ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν ὡς τὸ ΕΖ τετράγωνον πρὸς τὸ ΜΝ οὕτως ὁ ΑΒ κύκλος πρὸς τὸν ΗΘ, καὶ ὁ ἀπὸ τοῦ ΕΖ κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τοῦ ΜΝ κύβον, καὶ ἔτι ὁ ἀπὸ τοῦ ΑΒ κύκλου κύλινδρος πρὸς τὸν ἀπὸ τοῦ ΗΘ, καὶ ἐναλλὰξ ὡς τὸ ΕΖ τετράγωνον πρὸς τὸν ΑΒ κύκλον οὕτως τὸ ΜΝ τετράγωνον πρὸς τὸν ΗΘ κύκλον, καὶ ἔτι ὁ ἀπὸ τοῦ ΕΖ κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τοῦ ΑΒ κύλινδρον, καὶ ὁ ἀπὸ τοῦ ΜΝ κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τοῦ ΗΘ κύλινδρον, ἴσα δὲ πάντα τὰ ἐν τῷ ΜΝ τοῖς ἐν τῷ ΕΖ. ἔστιν ἄρα ὡς τὸ ΕΖ τετράγωνον πρὸς τὸν ΑΒ κύκλον, οὕτως ὁ ἀπὸ τοῦ ΕΖ κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τοῦ ΑΒ κύλινδρον.

Καὶ ἐπεὶ εἴρηκεν «καθʼ ὅλα μέρη λαμβανομένην», βούλεται καὶ τὴν τῆς θαλάττης ἐπιφάνειαν καὶ παντὸς ὕδατος ἠρεμοῦντος σφαιρικὴν ἀποδεῖξαι. φησὶν γὰρ ὅτι «μετὰ τοῦ, κἂν προσπλέωμεν τοῖς ὄρεσιν ἤ τισιν «ὑψηλοῖς χωρίοις, ἀφʼ ἡσδηποτοῦν γωνίας καὶ πρὸς ἡνδήποτε», τουτέστιν ἀφʼ οἱουδήποτε τόπου καὶ πρὸς ὁνδήποτε «κατὰ μικρὸν αὐτῶν αὐξανόμενα, τὰ μεγέθη θεωρεῖσθαι καθάπερ ἐξ αὐτῆς τῆς θαλάττης ἀνακυπτόντων, πρότερον δὲ καταδεδυκότων διὰ τὴν κυρτότητα τῆς τοῦ ὕδατος «ἐπιφανείας».

Ἔστιν δὲ τοῦτο καὶ ἄνευ τοῦ πλεῖν οὕτως ἔχον ἐπιγνῶναι. ἐὰν γὰρ ἑστώς τις ἐπί τινος αἰγιαλοῦ θεάσηται μετὰ τὴν θάλατταν ὄρος ἢ πλοῖον, καὶ ἐπινεύσας ὡς ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ ὕδατος τὸ ὄμμα καθάπερ διοπτεύων ἐκπέμπῃ, οὐδὲν ὅλως τοῦ αὐτοῦ θεαθήσεται, ἢ πολλῷ ἔλαττον ὄψεται τοῦ ὑπὸ ἑστῶτος αὐτοῦ ὁρωμένου διὰ τὸ τὴν κυρτότητα τῆς ἐπιφανείας τῆς θαλάττης ἐπιπροσθεῖν ταῖς ὄψεσιν. ἔτι δὲ καὶ ἐν τῷ πλεῖν τὸ τοιοῦτον συμβαῖνον εὑρίσκεται. πολλάκις γὰρ μὴ ὁρῶντες μήτε γῆν μήτε πλοῖον, καὶ ἐπιζητοῦντες θεάσασθαι, ἀνελθόντες εἰς τὸν ἱστὸν ἑωράκασιν ὑπερβαλόντες τὴν ἐπιπροσθείσασαν αὐτῶν ταῖς ὄψεσιν τῆς θαλάττης κυρτότητα.

`400`

Καὶ φυσικώτερον δὲ προλαβόντες μαθηματικώτερον δείξομεν ὅτι παντὸς ὕδατος ἠρεμοῦντος ἡ ἐπιφάνεια σφαιρικὴ πέφυκεν ὑπάρχειν.

Φύσιν ἔχει τὸ ὕδωρ ἀπὸ τῶν ὑψηλοτέρων ἐπὶ τὰ χθαμαλώτερα συνρεῖν. ὑψηλότερα δὲ λέγω τὰ ἀπώτερον τοῦ κέντρου τῆς γῆς χθαμαλώτερα δὲ τὰ πλησιώτερον. ἐὰν οὖν ὑποθώμεθα τὴν τοῦ ὕδατος ἐπιφάνειαν ἐπίπεδον, καὶ ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς γῆς οἷον τοῦ Κ ἐπʼ αὐτὴν κάθετον ἀγάγωμεν τὴν ΚΒ καὶ διʼ αὐτῆς ἐπίπεδον διάγωμεν ποιοῦν ἐν τῇ τῆς θαλάττης ἐπιφανείᾳ εὐθεῖαν τὴν ΑΒΓ, καὶ ἐπιζεύξωμεν τὰς ΚΑ καὶ ΚΓ εὐθείας, δῆλον ὡς ἑκατέρα τῶν ΚΑ, ΚΓ μείζων ἐστὶν τῆς ΚΒ. καὶ ἑκάτερον ἄρα τῶν Α, Γ σημείων ἀπώτερον ἔσται τοῦ Κ κέντρου τῆς γῆς ἤπερ τὸ Β. ὥστε ὑψηλότερα ἔσται τὰ Α, Γ σημεῖα τοῦ Β. συνρυήσεται ἄρα τὸ ὕδωρ ἀπὸ τῶν Α, Γ σημείων ἐπὶ τὸ Β κοιλότερον, μέχρι τοσούτου ἕως ἂν καὶ τὸ Β ἀναπληρούμενον ἴσον ἀπέχῃ τοῦ Κ ἑκατέρου τῶν Α, Γ. καὶ ὁμοίως πάντα τὰ ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ ὕδατος σημεῖα τοῦ Κ ἴσον ἀφέξει, καὶ δῆλον ὡς αὐτὴ γενήσεται σφαιρική.

`401`

Ὅτι μέση τοῦ οὐρανοῦ ἡ γῆ.

Τοῦ τῆς γῆς σχήματος ἐκ τῶν εἰρημένων σφαιρικοῦ κατειλημμένου, ἑξῆς καὶ περὶ τῆς θέσεως αὐτῆς διαλαμβάνει, ὡς ὅτι ἄλλως οὐκ ἂν ἁρμόζοι τὰ φαινόμενα ἡμῖν περὶ αὐτὴν εἰ μὴ μέσην τοῦ οὐρανοῦ καθάπερ κέντρου θέσιν ἔχουσαν αὐτὴν ὑποστησόμεθα.

Εἶτα βουλόμενος δεῖξαι τὰ συμπίπτοντα ἄτοπα εἰ παρὰ τὸ μέσον ὑποτεθείη, ὁρίζεται τρεῖς τόπους περιεκτικωτέρους τῶν ἄλλων ἁπάντων τῶν παρὰ τὸ μέσον, καί φησιν· «τούτου γὰρ μὴ οὕτως ἔχοντος», τουτέστιν μὴ μέσης καθάπερ κέντρου αὐτῆς ὑπαρχούσης, «ἔδει ἤτοι τοῦ μὲν ἄξονος «ἐκτὸς εἶναι αὐτὴν ἑκατέρου δὲ τῶν πόλων ἴσον ἀπέχειν, ἢ ἐπὶ τοῦ ἄξονος οὖσαν πρὸς τὸν ἕτερον τῶν πόλων παρακεχωρηκέναι, ἢ μήτε ἐπὶ «τοῦ ἄξονος εἶναι μήτε ἑκατέρου τῶν πόλων ἴσον ἀπέχειν.»

`402`

Καὶ φανερὸν ὅτι παρὰ ταύτας τὰς θέσεις ἑτέραν παρὰ τὸ μέσον οὐκ ἔστιν ἐπινοῆσαι. καὶ πρὸς μὲν τὴν πρώτην τῶν τριῶν, καθʼ ἣν ἐκτὸς τοῦ ἄξονος οὖσα ἴσον ἀπέχειν ἑκατέρου τῶν πόλων ὑπετίθετο, ἐνίσταται τὰ φαινόμενα τὸν τρόπον τοῦτον· ἐπεὶ γὰρ ἡ τοιαύτη θέσις κατὰ τέσσαρας τρόπους ὡς πρὸς ἡμᾶς ἐπινοεῖται — δύναται γὰρ ἐκτὸς τοῦ ἄξονος οὖσα ἢ ἀνωτέρω ἢ κατωτέρω ἢ πρὸς ἀνατολὰς ἢ πρὸς δυσμὰς αὐτοῦ τυγχάνουσα, ἴσον ἀπέχειν ἑκατέρου τῶν πόλων — καὶ εἰ μὲν εἰς τὸ ἄνω ἢ τὸ κάτω τινῶν οἰκήσεων ὑποτεθείη — τὸ δὲ ἄνω ἢ κάτω ὡς ἔφαμεν ὡς πρὸς ἡμᾶς εἴρηται, πρὸς γάρ τινας ἄνω τυγχάνουσα πρὸς τοὺς τούτων ἀντίχθονας κάτω ἐστίν —, τούτοις ἂν συμβαίνοι «ἐπὶ μὲν ὀρθῆς τῆς σφαίρας τὸ μηδέποτε ἰσημερίαν γίνεσθαι, εἰς ἄνισα πάντοτε διαιρουμένων ὑπὸ τοῦ «ὁρίζοντος τοῦ τε ὑπὲρ γῆν καὶ τοῦ ὑπὸ γῆν ...»

Ἔστω γὰρ μεσημβρινὸς κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, κέντρον δὲ αὐτοῦ τὸ Ε, ἄξων δὲ ὁ ΒΕΔ, πόλοι δὲ τῆς σφαίρας τὰ Β, Δ σημεῖα. καὶ ἀπὸ τοῦ Ε κέντρου τῆς σφαίρας πρὸς ὀρθὰς ἤχθω τῷ ΒΔ ἄξονι ἐν τῷ τοῦ μεσημβρινοῦ ἐπιπέδῳ ἡ ΑΕΓ κοινὴ τομὴ οὖσα ἰσημερινοῦ καὶ μεσημβρινοῦ. καὶ ὑποκείσθω ἡ γῆ ἐκτὸς τοῦ ἄξονος ὡς ἐπὶ τὸ ἄνω ἢ κάτω κατὰ τὸ Ζ, ἵνα ἐπεζευχθεισῶν τῶν ΖΒ, ΖΔ ἴσον ἀπέχῃ δηλονότι τῶν Β, Δ πόλων κατὰ τὴν ὑπόθεσιν.

`403`

Ἐὰν οὖν ἐπʼ ὀρθῆς τῆς σφαίρας νοήσωμεν τὸν διὰ τῆς ΗΖΘ ὁρίζοντα παράλληλον δηλονότι ποιοῦντα τὴν ΗΖΘ τῷ ἄξονι, ἵνα καὶ ὁ ἰσημερινὸς ὀρθὸς ᾖ πρὸς τὸν διὰ τῆς ΗΖΘ ὁρίζοντα ὀρθῆς ὑποκειμένης τῆς σφαίρας, ἔσται τὸ Α ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ τυγχάνον καὶ κατὰ κορυφὴν τῆς οἰκήσεως, καὶ δῆλον ὡς ὁ ὁρίζων εἰς ἄνισα τέμνει τὸν ΑΒΓΔ μεσημβρινόν, ὥστε καὶ τὴν σφαῖραν δηλαδὴ καὶ τὸν ἰσημερινὸν καὶ τοὺς τούτῳ παραλλήλους· καὶ οὐκ ἔσται ἐπʼ ὀρθῆς τῆς σφαίρας ἰσημερία, καίτοι καθʼ ἑκάστην ἡμέραν ἰσημερίας ἐκεῖσε γινομένης.

`404`

Νενοήσθωσαν δὴ ἐπὶ τῆς τοιαύτης θέσεως τῆν γῆς καὶ ἐγκλίσεις τῆς σφαίρας, καὶ ἔστωσαν τροπικῶν διάμετροι αἱ ΚΛ, ΜΝ, κοιναὶ δὲ τομαὶ μεσημβρινοῦ καὶ ὁρίζοντος ἥ τε ΞΖΟΠ καὶ ἡ ΡΖΔ. καὶ διὰ τοῦ Ο γεγράφθω παράλληλός τις τῷ ἰσημερινῷ, οὗ διάμετρος ἡ ΣΟΤ. δῆλον δὴ πάλιν ὅτι καὶ ἐνταῦθα οἱ διὰ τῶν ΞΠ καὶ ΡΔ ὁρίζοντες εἰς ἄνισα τέμνουσι τὴν σφαῖραν, διὰ τὸ κέντρον αὐτῆς πρὸς τῷ Ε τυγχάνειν. καὶ ἐπὶ μὲν τῆς διὰ τῆς ΡΔ θέσεως τοῦ ὁρίζοντος οὐκ ἔσται πάλιν ὁμοίως ἰσημερία, διὰ τὸ μηδένα τῶν παραλλήλων διχοτομεῖσθαι ὑπʼ αὐτοῦ. ἐπὶ δὲ τῆς διὰ τῆς ΞΠ ἔσται ὅταν ὁ ἥλιος κατὰ τοῦ περὶ διάμετρον τὴν ΣΤ παραλλήλου φέρηται, διὰ τὸ τὴν ΒΕΔ διὰ τοῦ κέντρου οὖσαν τὴν ΣΟΤ μὴ διὰ τοῦ κέντρου πρὸς ὀρθὰς τέμνειν καὶ δίχα κατὰ τὸ Ο, ὥστε καὶ ἡ ΞΠ τὴν ΣΤ δίχα τέμνει καὶ ὁ διʼ αὐτῆς ἄρα ὁρίζων τὸν παράλληλον, ἐπεὶ καὶ διὰ τοῦ κέντρου αὐτοῦ τοῦ Ο ἔρχεται τὸ τοῦ ὁρίζοντος ἐπίπεδον. καὶ ποιήσει ἰσημερίαν ἐπὶ τούτου τοῦ παραλλήλου τυγχάνων ὁ ἥλιος, οὐκέτι δὲ καὶ συμφώνως τοῖς φαινομένοις, διὰ τὸ μὴ ἐν τῷ μεταξὺ καὶ μεσαιτάτῳ — οὕτω γὰρ αὐτῷ τὸ μεταξὺ εἴρηται τῆς τε θερινῆς τροπῆς καὶ τῆς χειμερινῆς —, τουτέστιν κατὰ τοῦ μεγίστου τῶν παραλλήλων τὴν ἰσημερίαν γεγενῆσθαι, ὁμολογουμένου ὑπὸ πάντων τὰ διαστήματα τὰ ἀπὸ τῶν τροπικῶν ἐπὶ τὴν ἰσημερίαν ἴσα τυγχάνειν πανταχοῦ, τῷ καὶ τὴν πρὸς τῷ θερινῷ τροπικῷ γινομένην μεγίστην ἡμέραν τοσούτῳ παραύξεσθαι τῆς ἰσημερινῆς ὅσῳ καὶ ἡ ἐλαχίστη ἡμέρα καὶ πρὸς τῷ χειμερινῷ τροπικῷ μειοῦται τῆς ἰσημερινῆς, ᾧ δὲ μειοῦται ἡ ἡμέρα τῆς χειμερινῆς τροπῆς τούτῳ αὔξεται ἡ νύξ, ὥστε τῷ ἴσῳ παρακολουθεῖν παρηυξῆσθαι τῆς ἰσημερινῆς τήν τε πρὸς τῷ θερινῷ τροπικῷ μεγίστην ἡμέραν, καὶ τὴν πρὸς τῷ χειμερινῷ τροπικῷ νύκτα, καὶ διὰ τοῦτο τὰ ἐναλλὰξ αὐτῶν τμήματα ἴσα τυγχάνειν, ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ τῶν ἴσων παραλλήλων καὶ ἴσον δηλονότι διεστώτων τοῦ μεγίστου τῶν παραλλήλων.

`405`

Οὐ μόνον δὲ ᾧ αὔξεται ἡ μεγίστη ἡμέρα τούτῳ μειοῦται ἡ ἐλαχίστη, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ μέρος καὶ ἐφʼ ἑκάτερα τοῦ ἰσημερινοῦ ἐπὶ τοῦ διὰ μέσων ἴσων τοῦ ἡλίου ἀποχῶν, λέγω δὴ ὡς ἐπὶ τῆς πρώτης τε μοίρας τοῦ Κριοῦ καὶ τῆς κθ τῶν Ἰχθύων, τὸ αὐτὸ τοῦτο συμβαίνει. ᾧ γὰρ μειοῦται ἡ ἐπὶ τῆς κθ μοίρας ἐπὶ τῶν Ἰχθύων ἡμέρα τῆς ἰσημερινῆς, τούτῳ αὔξεται ἡ νύξ· ᾧ ἄρα τῆς ἰσημερινῆς ἡμέρας αὔξεται ἡ ἐπὶ τῆς α μοίρας τοῦ Κριοῦ ἡμέρα, τούτῳ λείπεται ἡ νὺξ καὶ ἡ ἐπὶ τῆς κθ μοίρας τῶν Ἰχθύων ἡμέρα. καὶ διὰ τοῦτο πάλιν ἐπὶ ἴσων παραλλήλων καὶ ἴσον διεστώτων τοῦ μεγίστου τῶν παραλλήλων τὸ τοιοῦτον συμβαίνειν.

Ἐπεὶ οὖν ἀπὸ τῆς ἰσημερίας ἴση καταλαμβάνεται κατὰ μέρος γινομένη ἡ πρόσθεσις τῆς πρὸς τῷ θερινῷ τροπικῷ μεγίστης ἡμέρας τῇ μειώσει τῆς πρὸς τῷ χειμερινῷ τροπικῷ ἐλαχίστης ἡμέρας, δῆλον ὡς ἀπὸ μέσου τινὸς τῆς ἰσημερίας γινομένης, μέσος δὲ τῶν τροπικῶν ὁ μέγιστος τῶν παραλλήλων, ἐπὶ τούτου ἄρα ἡ ἰσημερία. ὥστε ἴσα ἔσται τὰ διαστήματα τῶν παραλλήλων κύκλων καθʼ ὧν πρὸς αἴσθησιν φέρεται ὁ ἥλιος ἀπὸ ἰσημερίας ἐπὶ τὰς τροπάς. οὐ γὰρ τοὺς χρόνους ἴσους λέγει· ἄνισοι γὰρ οὗτοι ὡς δείκνυσιν ἐν τῷ τρίτῳ βιβλίῳ, ἐπεὶ καὶ ἀνωμάλως ὁ ἥλιος τὰς ἴσας τοῦ διὰ μέσων περιφερείας φαίνεται παροδεύων.

Ἐπεὶ οὖν ἀπὸ τῶν κατὰ τὴν εἰρημένην θέσιν τῶν τεσσάρων τόπων καθʼ ἣν ἐκτὸς τοῦ ἄξονος οὖσα ἴσον ἀπέχειν ἑκατέρου τῶν πόλων ὑπετίθετο, περὶ δύο τῶν ὡς ἄνω ἢ κάτω τοῦ ἄξονος αὐτῆς ὑπαρχούσης τὸν λόγον ἐποιησάμεθα, ἑξῆς καὶ περὶ τῶν λοιπῶν δύο τοὺς λόγους ποιησόμεθα. καθʼ ἣν θέσιν πρὸς ἀνατολὰς ἢ δυσμὰς τυγχάνουσα ἴσον πάλιν ἀπέχειν ἑκατέρου τῶν πόλων ὑπετίθετο.

`406`

Ἔστω οὖν πρὸς ἀνατολὰς ἢ δυσμάς τινων παρακεχωρηκυῖα· δῆλον γὰρ ὅτι πρὸς ἀνατολάς τινων οὖσα ἑτέρων πρὸς δυσμάς ἐστιν, διὰ τὸ καὶ τὸν αὐτὸν τόπον τινῶν μὲν δύνασθαι εἶναι πρὸς ἀνατολὰς τῶν δὲ τούτων ἀντιχθόνων πρὸς δυσμάς. λέγω δὴ ὅτι οὔτε τὰ μεγέθη οὔτε τὰ διαστήματα τῶν ἀστέρων ἴσα φανήσεται κατά τε τὸν ἑῷον καὶ τὸν ἑσπέριον ὁρίζοντα, οὔτε ὁ ἀπʼ ἀνατολῆς μέχρι μεσουρανήσεως χρόνος ἴσος ἔσται τῷ ἀπὸ μεσουρανήσεως ἐπὶ δυσμάς, ἅπερ πάλιν ἐναργῶς ἀντίκειται τοῖς φαινομένοις.

`407`

Ἔστω γὰρ πάλιν ὡς ἐπʼ ὀρθῆς τῆς σφαίρας πρὸς ἀνατολάς τινων ὑπάρχουσα ἡ γῆ, καὶ διʼ αὐτῆς καὶ τοῦ ἄξονος ὁρίζων μὲν ἔστω ὁ ΑΒΓΔ, ἄξων δὲ ὁ ΒΔ, κοινὴ δὲ τομὴ τοῦ ΑΒΓΔ καὶ τοῦ ἰσημερινοῦ ἡ ΑΕΓ, καὶ ἀνατολικὰ μὲν μέρη ἔστω τὰ πρὸς τῷ Α, δυτικὰ δὲ τὰ πρὸς τῷ Γ, καὶ ὑποκείσθω ἡ γῆ κατὰ τὸ Ζ, ἵνα ἐπιζευχθεισῶν τῶν ΖΒ, ΖΔ ἴσον ἀπέχῃ δηλονότι τῶν Β, Δ πόλων κατὰ τὴν ὑπόθεσιν. καὶ ἤχθω διὰ τοῦ Ζ παράλληλος τῇ ΒΔ ἡ ΗΘ ἐν τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ, καὶ ἐκβεβλήσθω διʼ αὐτῆς ἐπίπεδον ὀρθὸν πρὸς τὸν ὁρίζοντα. ποιήσει δὴ ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς σφαίρας κύκλον, ὃς ἔσται μεσημβρινὸς τῆς οἰκήσεως τῆς γῆς ὑποκειμένης κατὰ τὸ Ζ. ποιείτω τὸν ΗΚΘ. γεγράφθω ὁ ΑΛΓ ἰσημερινός. δῆλον δὴ ὅτι ὁ ΗΚΘ μεσημβρινὸς εἰς ἄνισα τέμνει τὸν ΑΛΓ ἰσημερινόν, διὰ τὸ τὸν ΗΚΘ μὴ εἶναι μέγιστον ἐπεὶ οὐδὲ διὰ τοῦ κέντρου ἐστὶν τῆς σφαίρας. καὶ ἐλάττων ἔσται ἡ ΑΛ τῆς ΛΓ. καὶ ἔστιν ὁ μὲν ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Λ χρόνος ὁ ἀπὸ ἀνατολῆς ἐπὶ μεσημβρίαν, ὁ δὲ ἀπὸ τοῦ Λ ἐπὶ τὸ Γ ὁ ἀπὸ μεσημβρίας ἐπὶ τὴν δύσιν. ὥστε ἄνισοι ἔσονται οἱ τοιοῦτοι χρόνοι. καὶ ἔτι καὶ τὰ μεγέθη τῶν ἀστέρων καὶ τὰ πρὸς ἄλληλα διαστήματα ἄνισα ὀφθήσεται, διὰ τὸ ἀνίσους εἶναι τὰς ΖΑ, ΖΓ ἀπὸ τῆς ὄψεως ἐπὶ τὸν οὐρανόν, καὶ ἔτι τὰς κατὰ μέρος πάσας ἀπὸ τοῦ Ζ τῆς γῆς σημείου.

Ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας θέσεως καθʼ ἣν ἐπὶ τοῦ ἄξονος οὖσα πρὸς τὸν ἕτερον τῶν πόλων παρακεχωρηκυῖα ὑπετίθετο, συμβήσεται καθʼ ἑκάστην τῶν ἐγκλίσεων ἄνισα γίνεσθαι τό τε ὑπὲρ γῆν καὶ τὸ ὑπὸ γῆν τοῦ οὐρανοῦ διαφόρως, ὥστε τὸ ὑπὲρ γῆν λόγου ἕνεκεν τοῦ τρίτου κλίματος ἔλαττον εἶναι τοῦ ὑπὸ γῆν τοῦ αὐτοῦ κλίματος, καὶ τὸ ὑπὲρ γῆν τοῦ τετάρτου κλίματος ἔλαττον πάλιν εἶναι τοῦ ὑπὸ γῆν τοῦ αὐτοῦ κλίματος, καὶ τὸ ὑπὲρ γῆν τοῦ τρίτου κλίματος μεῖζον εἶναι τοῦ ὑπὲρ γῆν τοῦ τετάρτου κλίματος, καὶ τὸ ὑπὸ γῆν τοῦ ὑπὸ γῆν ἔλαττον, τοῦτο γάρ ἐστιν ὃ λέγει «καὶ πρὸς ἑαυτὰ καὶ πρὸς ἄλληλα», «ὡς συμβαίνειν καὶ τὸν διὰ μέσων «τῶν ζῳδίων κύκλον μέγιστον» ὄντα εἰς ἄνισα διαφόρως τέμνεσθαι ὑπὸ τοῦ ὁρίζοντος, καὶ ὅπου μὲν ε ζῴδια ἔχειν ὑπὲρ γῆς ὅπου δὲ δ ἢ καὶ γ, πανταχοῦ ϛ μὲν ἀεὶ ὑπὲρ γῆς θεωρουμένων ϛ δὲ τῶν λοιπῶν ὑπὸ γῆν, μόνου τοῦ ἐπʼ ὀρθῆς τῆς σφαίρας ὁρίζοντος διχοτομεῖν δυναμένου τὴν τοῦ οὐρανοῦ σφαῖραν καὶ τὸν ζῳδιακόν.

`408`

Ἐὰν γὰρ νοήσωμεν ἐν τῇ τοῦ παντὸς σφαίρᾳ μεσημβρινὸν μὲν κύκλον τὸν ΑΒΓΔ, πόλους δὲ τῆς σφαίρας τὰ Β, Δ, ἄξονα δὲ τὸν ΒΔ, καὶ κέντρον τὸ Ε, ὑποθώμεθα δὲ καὶ τὴν γῆν ἐπὶ τοῦ ἄξονος πρὸς τὸν ἕτερον τῶν πόλων, ὡς πρὸς τὸν Δ βόρειον παρακεχωρηκυῖαν κατὰ τὸ Ζ, δῆλον ὅτι ἐπὶ ὀρθῆς τῆς σφαίρας διὰ τοῦ ΒΔ ἄξονος τυγχάνων ὁ ὁρίζων τεμεῖ δίχα τὴν σφαῖραν καὶ τὸν ζῳδιακόν. νενοήσθω οὖν καὶ ἐπὶ τῆς ἐγκλίσεως ὁρίζοντος διάμετρος ἡ ΗΘ, καὶ ὑπὲρ γῆν ὁ Δ πόλος βόρειος ὑποκείμενος, καὶ ἐγγυτέρω τῆς γῆς. δῆλον ὡς ὅτι ὁ περὶ τὴν ΗΘ διάμετρον ὁρίζων ἐλάττων ἔσται τοῦ μεγίστου κύκλου, καὶ ἔλαττον ὑπὲρ γῆς ἀπολήμψεται ἡμισφαιρίου. νενοήσθω δὴ καὶ ἑτέρας ἐγκλίσεως ὁρίζοντος διάμετρος ἡ ΚΛ. φανερὸν ὅτι καὶ ὁ περὶ ταύτην ὁρίζων εἰς ἄνισα διαιρεῖ τὴν σφαῖραν καὶ ἔλαττον τὸ ὑπὲρ γῆν ποιεῖ τοῦ ὑπὸ γῆν.

Λέγω δὴ ὅτι καὶ πρὸς ἀλλήλας αἱ ἐγκλίσεις τῶν ὁριζόντων ἄνισα ποιοῦσιν τό τε ὑπὲρ γῆν τῷ ὑπὲρ γῆν καὶ τὸ ὑπὸ γῆν τῷ ὑπὸ γῆν.

Ἐπεζεύχθω γὰρ ἡ ΚΘ. καὶ ἐπεὶ μείζων ἐστὶν ἡ ΚΖ τῆς ΖΘ, μείζων ἐστὶν καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΖΘΚ τῆς ὑπὸ ΖΚΘ, ὥστε καὶ περιφέρεια ἡ ΚΗ περιφερείας τῆς ΛΘ μείζων ἐστίν. κοινὴ προσκείσθω ἡ ΚΔΘ· ὅλη ἄρα ἡ ΗΑΘ περιφέρεια ὅλης τῆς ΚΑΛ μείζων ἐστίν. ὥστε καὶ ἡ ΗΘ εὐθεῖα μείζων ἐστὶν τῆς ΚΛ, ἢ καὶ ὅτι ἡ ἀπὸ τοῦ Ε κέντρου ἐπὶ τὴν ΚΛ κάθετος μείζων ἐστὶν τῆς ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἐπὶ τὴν ΗΘ καθέτου. καὶ ὁ ὁρίζων ἄρα ὁ περὶ διάμετρον τὴν ΗΘ μείζων ἐστὶν τοῦ ὁρίζοντος τοῦ περὶ διάμετρον τὴν ΚΛ. ἄνισα ἄρα ἀπολήμψονται οἱ ὁρίζοντες τὸ μὲν ὑπὲρ γῆν τῷ ὑπὲρ γῆν, τὸ δὲ ὑπὸ γῆν τῷ ὑπὸ γῆν.

`409`

Καὶ ἀεὶ ὁμοίως ὅσῳ ὑπὲρ γῆς γίνεται ὁ ἀεὶ φανερὸς πόλος, ἔλαττον γίνεται τὸ ὑπὲρ γῆν τοῦ ὑπὲρ γῆν τὸ δὲ ὑπὸ γῆν μεῖζον τοῦ ὑπὸ γῆν, μέχρις οὗ ὁ πόλος κατὰ κορυφὴν γένηται.

Ἐὰν γὰρ πάλιν νοήσωμεν τὸν διὰ τῆς ΑΓ ἑτέρας οἰκήσεως ὁρίζοντα ὑπὲρ γῆς ποιοῦντα τὸν Δ πόλον, διὰ τὰ αὐτὰ ἐλάττων ἔσται ἡ ΑΓ τῆς ΚΛ· ὥστε καὶ ὁ περὶ τὴν ΑΓ ὁρίζων τοῦ περὶ τὴν ΚΛ ἔσται, καὶ διὰ τοῦτο τὸ ΑΔΓ ὑπὲρ γῆν ἔλασσον ἔσται τοῦ ΚΔΛ ὑπὲρ γῆν, τὸ δὲ ΑΒΓ ὑπὸ γῆν μεῖζον τοῦ ΚΒΛ ὑπὸ γῆν.

Λέγω δὴ ὅτι κἂν ἐν μεγέθει τὴν γῆν ὑποθώμεθα, ἵνα διὰ τῆς ἐπιφανείας αὐτῆς νοήσωμεν τοὺς ὁρίζοντας, ὁμοίως εἰς ἄνισα διαφόρως τμηθήσεται τό τε ὑπὲρ γῆν καὶ τὸ ὑπὸ γῆν τοῦ οὐρανοῦ.

`410`

Ἔστω γὰρ πάλιν μεσημβρινὸς μὲν κύκλος ὁ ΑΒΓΔ περὶ κέντρον τὸ Ε, ἄξων δὲ ὁμοίως ὁ ΒΔ, ἐν δὲ τῇ τῆς γῆς ἐπιφανείᾳ μέγιστος κύκλος ὁ ΗΘΚ ἐν τῷ τοῦ ΑΒΓΔ ἐπιπέδῳ περὶ κέντρον ἐπὶ τοῦ ἄξονος τὸ Ζ· καὶ διήχθω ἡ ΛΜ παράλληλος τῇ ΒΔ καὶ ἐφαπτομένη τοῦ ΗΘΚ κύκλου κατὰ τὸ Η, καὶ ἡ ΝΞ πρὸς ὀρθὰς τῇ ΒΔ ἐφαπτομένη τοῦ ΗΘΚ κατὰ τὸ Θ. ἔσται ἄρα τῆς μὲν πρὸς τῷ Η οἰκήσεως ὡς ἐπʼ ὀρθῆς τῆς σφαίρας ὁρίζοντος διάμετρος ἡ ΛΜ, τῆς δὲ κατὰ τὸ Θ ποιούσης τὸν Δ βόρειον πόλον κατὰ κορυφὴν ἡ ΝΞ. λέγω ὅτι τῶν μεταξὺ τῶν Η, Θ οἰκήσεων μεγίστη μὲν ἔσται ἡ ΛΜ τοῦ ὁρίζοντος διάμετρος ἐλαχίστη δὲ ἡ ΝΞ, ἀεὶ δὲ ἡ ἔγγιον τῆς Η οἰκήσεως μείζων τῆς ἀπωτέρω.

Νοείσθω γὰρ καὶ ἕτερος ὁρίζων διὰ τῆς κατὰ τὸ Κ οἰκήσεως, οὗ διάμετρος ἔστω ἡ ΑΟ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΚ κάθετος γινομένη ἐπὶ τὴν ΑΟ, καὶ ἤχθωσαν ἀπὸ μὲν τοῦ Ε κέντρου ἐπὶ τὰς ΛΜ, ΑΟ κάθετοι αἱ ΕΠ, ΕΡ· καὶ διὰ τοῦ Ζ τῇ ΑΟ παράλληλος ἤχθω ἡ ΖΣ. ἐπεὶ ἐλάττων ἐστὶν ἡ ΕΠ τῆς ΕΡ, ἐπεὶ καὶ τῆς ΕΤ, μείζων ἐστὶν ἡ ΛΜ τῆς ΑΟ. καὶ ἐπεὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ ΖΣΕ γωνία, μείζων ἐστὶν ἡ ΕΖ τῆς ΕΣ, ἴση δὲ ἡ ΣΡ τῇ ΖΚ, τουτέστιν τῇ ΖΘ, μείζων ἄρα ἡ ΕΘ τῆς ΕΡ, ὥστε καὶ ἡ ΑΟ μείζων ἐστὶν τῆς ΝΞ.

Καὶ οἱ περὶ διαμέτρους ἄρα τὰς ΛΜ, ΑΟ, ΝΞ ὁρίζοντες εἰς ἄνισα τεμοῦσιν τό τε ὑπὲρ γῆν καὶ τὸ ὑπὸ γῆν τοῦ οὐρανοῦ, τὰ ὑπὲρ γῆν ἐλάττονα ποιοῦντες.

`411`

Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν οἰκήσεων τῶν μεταξὺ τῶν Η, Θ. ὥστε καὶ ὁ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων μέγιστος κύκλος εἰς ἄνισα διαφόρως τμηθήσεται ὑπὸ τοῦ ὁρίζοντος, ὅπερ οὐδαμοῦ τὸ τοιοῦτον εὑρίσκεται συμβαῖνον, «ἓξ μὲν ἀεὶ καὶ πᾶσιν ὑπὲρ γῆν φαινομένων δωδεκατημορίων» — τὸ δὲ «καὶ πᾶσιν», ἐπεὶ μὴ πᾶσιν τὰ αὐτὰ καὶ μάλιστα παρʼ οἷς μήκει διαφέρουσιν οἱ ὁρίζοντες — ϛ δὲ τῶν λοιπῶν ὑπὸ γῆν μὴ φαινομένων, εἶτʼ αὖ πάλιν αὐτῶν μὲν τούτων τῶν ὑπὲρ γῆς ἅμα ὑπὸ γῆν γινομένων τῶν δὲ ὑπὸ γῆν ὑπὲρ γῆς, ὡς ἐκ τούτων δῆλον εἶναι ὅτι καὶ τὰ τμήματα τοῦ ζῳδιακοῦ τὰ ὑπὸ τοῦ ὁρίζοντος ἀπολαμβανόμενα ἡμικύκλιά ἐστιν ἐκ τοῦ ὅλα τὰ ἀφʼ οἱουδήποτε ὡς ἔφαμεν ὁρίζοντος ἢ καὶ οἱουδήποτε τμήματος τοῦ διὰ μέσων ποτὲ μὲν ὑπὲρ γῆς ποτὲ δὲ ὑπὸ γῆν ἀπολαμβάνεσθαι. εἰ δέ τις λέγοι εἰς πλείονα τῶν ιβ ζῳδίων διῃρεῖσθαι τὸν ζῳδιακόν, ὥστε ϛ μὲν πάντοτε φαίνεσθαι ὑπὲρ γῆς τὰ δὲ λοιπὰ πλείονα τῶν ϛ ὑπὸ γῆν διὰ τὸ καὶ τὴν εἰρημένην δευτέραν τῆς γῆς θέσιν μείζονα ποιεῖν τὰ ὑπὸ γῆν τῶν ὑπὲρ γῆν, ἀκόλουθον ἂν ἦν ἕτερόν τι παρὰ τὰ φαινόμενα ιβ ζῴδια ὀφθῆναι ὅπερ οὐδαμοῦ τοῦτʼ οὕτως ἔχον θεωρεῖται. διό φησιν· «εἶτʼ «αὖ πάλιν ἐκείνων μὲν ὅλων» τῶν ὑπὲρ γῆς ἅμα φαινομένων, τῶν δὲ λοιπῶν καὶ ὑπὸ γῆν ἅμα μὴ φαινομένων.

`412`

«Καὶ καθόλου δʼ ἂν συνέβαινεν, εἴπερ μὴ ἐν τῷ τοῦ ἰσημερινοῦ ἐπιπέδῳ εἶχε τὴν θέσιν ἡ γῆ, πρὸς ἄρκτους δὲ ἢ πρὸς μεσημβρίαν ἀπέκλινεν ἢ πρὸς τὸν ἕτερον τῶν πόλων, τὸ μηκέτι μηδὲ πρὸς αἴσθησιν» ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ τοῦ ἡλίου γινομένου κατὰ διάμετρον γίνεσθαι τὴν ἀνατολικὴν σκιὰν τῇ δυτικῇ ἐπὶ τῶν παραλλήλων τῷ ὁρίζοντι ἐπιπέδων, ὅπερ ἄντικρυς πανταχῇ θεωρεῖται παρακολουθοῦν, ἐπειδήπερ τοῦ ἡλίου ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ τυγχάνοντος, καὶ τῆς γῆς ἐν τῷ μέσῳ κειμένης, τό τε ἀνατολικὸν καὶ δυτικὸν σημεῖον καὶ τὸ κέντρον τῆς γῆς τουτέστιν ἡ τοῦ γνώμονος κορυφὴ ἐπʼ εὐθείας εἰσίν, ἐπὶ γὰρ τῆς κοινῆς εἰσι τομῆς τοῦ τε ἰσημερινοῦ καὶ τοῦ ὁρίζοντος. μὴ γὰρ οὔσης τῆς γῆς ἐν τῷ τοῦ ἰσημερινοῦ ἐπιπέδῳ ἀλλʼ ἐκτός, οὐκέτι ἐπὶ τῇ ἰσημερίᾳ ἡ ἀνατολικὴ σκιὰ ἐπʼ εὐθείας γίνεται τῇ δυτικῇ.

Οἷον ἐὰν γὰρ νοήσωμεν ὁρίζοντα μὲν κύκλον τὸν ΑΒΓΔ, ἰσημερινοῦ δὲ ἡμικύκλιον τὸ ΑΕΓ, γνώμονα δὲ τὸν ΖΗ, καὶ ἐν μὲν τῷ παρὰ τὸν ὁρίζοντα ἐπιπέδῳ τὸ Η, τὸ δὲ Ζ ἄκρον ἐν τῷ τοῦ ΑΒΓΔ ἐπιπέδου, καὶ ἀνατολικὰ μὲν τὰ πρὸς τῷ Α, δυτικὰ δὲ τὰ πρὸς τῷ Γ, ἔσται ἄρα ἀνατολικὴ μὲν ἀκτὶς ἡ ΑΖΘ, σκιὰ δὲ ἐν τῷ παρὰ τὸν ὁρίζοντα ἐπιπέδῳ ἡ ΗΘ, καὶ πάλιν δυτικὴ μὲν ἀκτὶς ἡ ΓΖΚ, σκιὰ δὲ ὁμοίως ἡ ΗΚ, καὶ οὐκ ἔσται ἐπʼ εὐθείας ἡ ΗΘ τῇ ΗΚ.

`413`

Ἐπὶ δὲ τῆς τρίτης θέσεως καθʼ ν ἣ ἀμφοτέρας τὰς ἐναντιώσεις τῆς τε ἐπὶ τῆς πρώτης θέσεως καὶ δευτέρας ὑποτίθεται, τουτέστιν μήτε ἐπὶ τοῦ ἄξονος αὐτὴν οὖσαν μήτε ἑκατέρου τῶν πόλων ἴσον ἀπέχειν, δῆλον ὡς τὰ ἐπὶ τῶν δυεῖν θέσεων δεδειγμένα ἄτοπα ἐπὶ ταύτης συμβήσεται πάλιν γὰρ τὰ διαστήματα τὰ ἀπὸ τῆς ὄψεως ἐπὶ τὸν οὐρανὸν ἄνισα εὑρεθήσεται, καὶ οἱ ἀπʼ ἀνατολῆς ἐπὶ μεσημβρίαν χρόνοι ἄνισοι τοῖς ἀπὸ μεσημβρίας ἐπὶ δύσιν, καὶ εἰς ἄνισα οἱ ὁρίζοντες διαφόρως διαιροῦντες τὴν τοῦ παντὸς σφαῖραν καὶ τὸν ζῳδιακόν, καὶ ἰσημερία οὐ γενήσεται κατὰ τοῦ μεγίστου τῶν παραλλήλων, καὶ αἱ αὐξομειώσεις τῶν νυχθημέρων οὐκ ἀναλόγως ἀπὸ τῆς ἰσημερίας ἀποτελεσθήσονται· καὶ συλλαβόμενον εἰς ἕν τι κοινὸν τὰ κατὰ μέρος, ἔστιν εἰπεῖν πᾶσα ἂν συνεχύθη τέλεον ἡ τάξις ἡ περὶ τὰς αὐξομειώσεις τῶν νυχθημέρων μὴ μέσης καὶ ὑπʼ αὐτὸν τὸν ἰσημερινὸν καὶ μέγιστον τῶν παραλλήλων τῆς γῆς τὴν θέσιν ἐχούσης· μέσης γὰρ αὐτῆς τυγχανούσης καὶ ὑπʼ αὐτὸν τὸν ἰσημερινόν, οἱ τούτου παρʼ ἑκάτερα παράλληλοι ἴσον ἀπέχοντες ἴσοι ὄντες, καὶ τὰ ἐναλλὰξ τμήματα ἴσα ποιοῦντες, καὶ τὰς τοῦ ὁρίζοντος καὶ τοῦ μεσημβρινοῦ καὶ ἔτι τοῦ ζῳδιακοῦ περιφερείας ἴσας ἑκατέραν ἑκατέρᾳ ἐφʼ ἑκάτερα τοῦ ἰσημερινοῦ ἀπολαμβάνοντες, τὴν τάξιν τῆς αὐξομειώσεως τῶν νυχθημέρων φυλάττουσιν ἀπὸ τῆς ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ τοῦ ἡλίου περιφορᾶς, ἐπὶ δὲ ἑτέρας τῆς γῆς θέσεως οὐκέτι.

`414`

Ἔτι δὲ πρὸς τοῖς εἰρημένοις ἀτόποις καὶ ἕτερόν τι συμβήσεται, τὸ τὰς ἐκλείψεις τῆς σελήνης κατὰ πάντα τὰ μέρη τοῦ οὐρανοῦ κατὰ τὴν διάμετρον τῷ ἡλίῳ στάσιν θεωρουμένας, μηκέτι οὕτω πάντοτε καταλαμβάνεσθαι, πολλάκις μὴ ἐν ταῖς διαμετρούσαις παρόδοις ἐπισκοτουμένης αὐτῆς ὑπὸ τῆς ἀποστελλομένης ἀπὸ τῆς γῆς κωνοειδοῦς σκιᾶς ἐκ τῆς τοῦ ἡλίου προσλάμψεως, ἀλλʼ ἐν ταῖς ἐλάττοσιν ἡμικυκλίου στάσεσιν, ὅπερ πάλιν ἀντίκειται τοῖς φαινομένοις· ὁμολογεῖται γὰρ πᾶσιν τοῖς ἐν διαφόροις κλίμασι τηρήσασι τὰς σεληνιακὰς ἐκλείψεις, ὅτι ἐν ταῖς κατὰ διάμετρον τοῦ ἡλίου στάσεσιν ἀποτελοῦνται, τῆς γὰρ γῆς καταυγαζομένης ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ ἀποστελλούσης σκιὰν κωνοειδῆ κατὰ τὴν διάμετρον αὐτῷ στάσιν. δέδεικται γὰρ ὅτι ἐὰν σφαῖρα καταυγάζηται ὑπὸ μείζονος ἑαυτῆς σφαιρικοῦ σώματος, ἡ ἐκπεμπομένη σκιὰ κωνοειδὴς ἔσται καὶ ἐπʼ εὐθείας τῷ φωτίζοντι συμπεριάγεται. τοῦ οὖν ἡλιακοῦ σώματος σφαιροειδοῦς ὄντος καὶ μείζονος τοῦ τῆς γῆς, καθάπερ δείκνυται μὲν καὶ ἐν τῷ πέμπτῳ βιβλίῳ, ἔστιν δὲ καὶ ἐντεῦθεν κατάδηλον τὸ τοιοῦτον, ἐκ τοῦ πρὸς μὲν τὸ τοιοῦτον διάστημα λέγω δὴ τὸ ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὸν ἥλιον σημείου λόγον ἔχουσαν τὴν γῆν καταλαμβάνεσθαι, τὸ δὲ τοῦ ἡλίου μέγεθος αἰσθητὸν ἡμῖν καταφαίνεσθαι, διὸ ἀνάγκη τὴν ἀπὸ τῆς γῆς ἀποστελλομένην σκιὰν κωνοειδῆ τε εἶναι καὶ ἐπʼ εὐθείας ὡς ἔφαμεν τῷ ἡλίῳ. ἐπεὶ οὖν πέφυκεν ἡ σελήνη παρὰ τοῦ ἡλίου δέχεσθαι τὸ φῶς, συμβαίνει ἐμπιπτούσης αὐτῆς εἰς τὴν ἀπὸ τῆς γῆς κωνοειδῆ σκιὰν καὶ ἐπʼ εὐθείας τῷ ἡλίῳ ἐπισκοτούσης τῆς γῆς ταῖς τοῦ ἡλίου προσλάμψεσιν ἀφώτιστον αὐτὴν γίνεσθαι. ἀλλʼ ἐπεὶ αὗται αἱ ἐπισκοτήσεις ἐν ταῖς ἐπὶ τοῦ ζῳδιακοῦ κατὰ διάμετρον τοῦ ἡλίου στάσεσιν καταλαμβάνονται, ἀναγκαῖον ἂν εἴη τὴν γῆν μέσην τοῦ παντὸς ὑποκεῖσθαι. μὴ μέσης γὰρ αὐτῆς ὑπαρχούσης, οὐ πάντοτε συμβήσεται κατὰ τὴν διάμετρον τῷ ἡλίῳ στάσιν αὐτὴν ἐπισκοτεῖσθαι.

`415`

Ἵνα δὲ φανερὸν ἡμῖν γένηται τὸ λεγόμενον, νενοήσθω ἡ σφαῖρα, κέντρον δὲ αὐτῆς τὸ Α, ζῳδιακὸς δὲ ὁ ΒΓΔΕ, ὁ δὲ τῆς σελήνης κύκλος περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον τῆς σφαίρας περιγειότερος αὐτοῦ τυγχάνων ὁ ΖΗΘΚ, καὶ ὑποκείσθωσαν λόγου ἕνεκεν ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ ὄντες, καὶ ἔτι ὁ ἥλιος ἐπʼ αὐτοῦ τοῦ ζῳδιακοῦ τὴν κίνησιν ποιούμενος, ἡ δὲ γῆ μὴ ἔστω ἐπὶ τοῦ μέσου ἀλλʼ ὡς κατὰ τὸ Λ τὸ κέντρον ἔχουσα ἐν τῷ τοῦ ζῳδιακοῦ πάλιν ἐπιπέδῳ, καὶ ἔστω διὰ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας καὶ τῆς γῆς διάμετρος ἡ ΒΖΛΑΔ.

Ὅταν ἄρα τοῦ ἡλίου γενομένου κατὰ τοῦ Δ ἡ σελήνη γένηται κατὰ τὸ Ζ, ἡ γῆ καταυγαζομένη ὑπὸ τῆς τοῦ ἡλίου προσλάμψεως πέμψει κωνοειδῆ σκιὰν ὡς τὴν ΛΖ καὶ ἐπισκοτήσει τὴν σελήνην καὶ ἀφώτιστον αὐτὴν ποιήσει ἐπιπροσθοῦσα ταῖς τοῦ ἡλίου ἀκτῖσιν, καὶ συμβήσεται κατὰ τὴν διάμετρον τῷ ἡλίῳ στάσιν τὴν ἔκλειψιν γίνεσθαι, διὰ τὸ τὴν ΒΔ διάμετρον ὑποκεῖσθαι τοῦ ζῳδιακοῦ. ὁμοίως δὲ πάλιν ὅταν τοῦ ἡλίου γεγενημένου κατὰ τὸ Β ἡ σελήνη κατὰ τοῦ Θ γένηται, πάλιν συμβήσεται ἐν τῇ κατὰ διάμετρον στάσει τὴν ἔκλειψιν ἀποτελεῖσθαι.

Ὅταν δὲ κατʼ ἄλλου τινὸς τμήματος ὄντος τοῦ ἡλίου ἡ σελήνη ἐμπέσῃ εἰς τὸν κῶνον οὐδαμῶς εὑρεθήσεται ἐν τῇ κατὰ διάμετρον στάσει τοῦ ἡλίου τυγχάνουσα· διὸ προσέθηκεν τὸ «πολλάκις μὴ ἐν ταῖς διαμετρούσαις παρόδοις ἐπιπροσθούσης» αὐτῆς, ὡς ἐνδεχομένου καὶ ἐν τῇ κατὰ διάμετρον στάσει τὴν ἐπισκότησιν γίνεσθαι καὶ μὴ κατὰ διάμετρον.

`416`

Ἐὰν γὰρ λόγου ἕνεκεν ἐπὶ τοῦ Γ τυγχάνοντος τοῦ ἡλίου ἡ σκιὰ ἐπʼ εὐθείας αὐτῷ πεμπομένη γένηται κατὰ τὸ Κ, δῆλον ὡς ὅτι τῆς σελήνης ἐκεῖσε γιγνομένης καὶ ἐπισκοτουμένης, οὐκ ἔσται κατὰ τὴν διάμετρον τῷ ἡλίῳ στάσιν ἡ ἔκλειψις, διὰ τὸ τὴν γῆν ἐκτὸς εἶναι τοῦ Α κέντρου, καὶ μὴ εἶναι διάμετρον τὴν ΓΕ τοῦ ζῳδιακοῦ· ὥστε ἀναγκαῖον ἂν εἴη τῶν σεληνιακῶν ἐκλείψεων πάντοτε θεωρουμένων ἐν ταῖς κατὰ διάμετρον στάσεσιν τοῦ ἡλίου καὶ τὴν γῆν τὸν μέσον ἐπέχειν τοῦ παντὸς τόπον.

`417`

Ὅτι σημείου λόγον ἔχει πρὸς τὰ οὐράνια ἡ γῆ.

`418`

Ὑπομνήσας ἐκ τῶν φαινομένων καὶ κοινῶν ἐννοιῶν ὅτι σφαιροειδὴς πρὸς αἴσθησίν ἐστιν ἡ γῆ καὶ μέση τοῦ παντός, ἔτι καὶ περὶ τοῦ προκειμένου κεφαλαίου διαλαμβάνει διὰ τῶν αὐτῶν, ὡς καὶ τούτου ἑνὸς ὄντος τῶν καθόλου ἀρχοειδῶς ὀφειλόντων προλημφθῆναι, καί φησιν ὅτι σημείου λόγον ἔχει πρὸς τὰ οὐράνια ἡ γῆ. τὸ μὲν οὖν «σημείου λόγον ἔχει», οὐχ ὅτι αὐτὴ καθάπερ σημεῖον ἀμεγέθης ἐστὶν — πῶς γὰρ ἄν τις εἴποι τὸ τηλικοῦτο μέγεθος ἀμερές; — ἀλλʼ ὅτι πρὸς τὴν σύγκρισιν τοῦ ἀποστήματος τοῦ μέχρι τῆς τῶν ἀπλανῶν σφαίρας σημείου σχέσιν ἐπέχει, ἐπεὶ καὶ ὁ ἥλιος ἑκατονταεβδομηκονταπλασίων τυγχάνων τῆς ὅλης γῆς ποδιαῖον ἔγγιστα μέγεθος φαίνεται ἡμῖν ἔχων διὰ τὸ ὑπερμέγεθες τοῦ ἀποστήματος, ὥστε εἰ καὶ τὴν γῆν ἀπὸ τηλικούτου ἀποστήματος ἐπινοήσαιμεν ὁρωμένην ἡλίκον ἐστὶν καὶ τὸ ἀπὸ τῆς γῆς ἐπὶ τὸν ἥλιον, ἑκατοστοεβδομηκοστὸν μέρος τοῦ φαινομένου μεγέθους τοῦ ἡλίου ἔχουσαν αὐτὴν ὀψόμεθα. ἐὰν δὲ καὶ ἀπὸ τηλικούτου διαστήματος αὐτὴν ἐπινοήσωμεν ὁρωμένην ἡλίκον ἐστὶν καὶ τὸ μέχρις τῶν ἀπλανῶν, ἐλαχιστοτάτη ὀφθήσεται, ἢ ὥσπερ σημεῖον ἐκφεύξεται τὴν αἴσθησιν. ἔτι δὲ καὶ ἐκ τοῦ πάντα τὰ διαστήματα τὰ πρὸς ἄλληλα τῶν ἀστέρων καὶ τὰ μεγέθη τοῖς ἀπὸ διαφόρων οἰκήσεων τηροῦσι τοὺς αὐτοὺς ἀστέρας ἴσα καὶ ὅμοια καταλαμβάνεσθαι, ὡς ἂν πάντων πρὸς ἑνὶ σημείῳ καὶ αὐτῷ τῷ τῆς σφαίρας κέντρῳ ἑστώτων, καὶ τὸ ἴσον διάστημα φυλαττόντων πρός τε τὰς ἀνατολὰς καὶ δυσμὰς καὶ πάντα τὰ μέρη τοῦ οὐρανοῦ, ὅπερ οὐκ ν οὕτως ἔχον ἐφαίνετο εἰ τὸ μέγεθος τῆς γῆς αἰσθητὸν ἦν.

Νενοήσθω γὰρ ἐν τῇ τοῦ παντὸς σφαίρᾳ μεσημβρινὸς κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, ἐν δὲ τῇ γῇ ὡς ἐν μεγέθει ὑποπιπτούσῃ ὁ ΕΖ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ τῷ ΑΒΓΔ, κέντρον δὲ κοινὸν αὐτῶν τὸ Η, οἴκησις δὲ κατὰ τὸ Ε, καὶ διὰ τοῦ Η κέντρου ἡ ΒΗΔ διάμετρος τῆς σφαίρας, ὁρίζων δὲ τῆς οἰκήσεως ὁ διὰ τῆς ΘΕΚ, κοινὴ δὲ αὐτοῦ τομὴ καὶ τοῦ ΑΒΓΔ ἡ ΘΚ ἐφαπτομένη δηλαδὴ τοῦ ΕΖ, κατὰ κορυφὴν δὲ τὸ Α.

`419`

Ἐὰν δὴ τὴν ΕΑ ἐπιζεύξωμεν καὶ διαγάγωμεν ὡς τὴν ΕΗΓ, δῆλον ὡς ὅτι ἐπὶ τὸ κέντρον πεσεῖται τῆς γῆς καὶ ἐλαχίστη μὲν ἔσται ἡ ΕΑ πασῶν τῶν ἀπὸ τοῦ Ε τῆς ὄψεως τῶν ὁρώντων ἐπὶ τὸ ΘΑΚ τμῆμα προσπιπτουσῶν εὐθειῶν, καὶ ἀεὶ αἱ ἔγγιον τῶν ΕΘ, ΕΚ τῶν ἀπώτερον μείζους μέχρις τοῦ πρὸς τῷ Α, καὶ διὰ τοῦτο μηκέτι συμβαίνειν τά τε μεγέθη καὶ τὰ διαστήματα τῶν ἄστρων ἴσα καὶ ὅμοια φαίνεσθαι. ὅμοια δὲ εἶπεν τὰ διαστήματα διὰ τὸ μένειν πάντοτε τὰ σχήματα ἃ φυλάττουσιν πρὸς ἀλλήλους εἴτε τρίγωνα εἴτε τετράγωνα εἴτε τραπέζια ἢ ἄλλα τινά.

`420–421`

Ἔτι δὲ καὶ ἑτέραν πίστιν εἰσάγει τοῦ σημείου λόγον ἔχειν τὴν γῆν πρὸς τὸ τῶν οὐρανίων ἀποστημάτων τὰς διὰ τῶν κρικωτῶν σφαιρῶν διοπτεύσεις τὸ αὐτὸ δύνασθαι δεικνύναι, ὡς ἂν εἰ ὁμόκεντροι τῷ παντὶ τὴν θέσιν ἔχουσαι ἐτύγχανον. κρικωτῶν δὲ λέγει σφαιρῶν τοῦ μετεωροσκοπίου καὶ τοῦ ἐκτιθεμένου αὐτῷ ἐν τῷ εʹ βιβλίῳ ἀστρολάβου. ταῦτα γὰρ τὰ ὄργανα τιθέντες ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς καὶ τοὺς ὁμωνύμους ἐν τῷ ὀργάνῳ κρίκους τοῖς ἐν τῷ παντὶ κύκλοις ὁμοταγεῖς καθιστάντες, τὸν μὲν μεσημβρινὸν τοῦ ὀργάνου ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ τοῦ νοουμένου τῆς οἰκήσεως μεσημβρινοῦ, τὸν δὲ ζῳδιακὸν τὴν τοῦ φύσει ζῳδιακοῦ θέσιν λαμβάνοντα, καὶ τὸν ὁρίζοντα τὴν τοῦ φύσει ὁρίζοντος καὶ τοὺς λοιποὺς τοῖς λοιποῖς, διοπτεύοντες διὰ τῶν κέντρων τῶν σφαιρικῶν ὀργάνων ἐν οἱῳδήποτε μέρει τῆς γῆς αὐτῶν τιθεμένων, καταλαμβανόμεθα καὶ τὰς γωνίας καὶ τὰς ἀπολαμβανομένας τῶν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον μεγίστων κύκλων περιφερείας οὕτω συμφώνους τοῖς φαινομένοις ὡς ἂν εἰ διʼ αὐτοῦ τοῦ τῆς γῆς κέντρου αἱ διοπτεύσεις γινόμεναι ἐτύγχανον. φανερὸν δὲ τὸ τοῦτʼ οὕτως ἔχειν ἐκ τοῦ τὰς διὰ τῶν κέντρων τῶν ὀργάνων διοπτεύσεις οὕτω συμφώνους γίνεσθαι τοῖς φαινομένοις.

Φανερὸν δὲ ὅτι ἡ γῆ οὐ μόνον μέση τοῦ παντὸς οὐρανοῦ κεῖται κέντρῳ παραπλησίως, ἀλλὰ καὶ σημείου λόγον ἔχει, ἐκ τοῦ ὡς ἔφαμεν τὰς διὰ τῶν κέντρων τῶν εἰρημένων σφαιρικῶν ὀργάνων διοπτεύσεις τὸ αὐτὸ δύνασθαι ὡς ἂν καὶ διὰ τοῦ κέντρου τῆς γῆς γινόμεναι ἐτύγχανον.

Πάλιν δὲ καὶ οἱ γνωμονικοὶ τὸ ἄκρον τῆς τοῦ γνώμονος κορυφῆς κέντρον τῆς τοῦ ἡλίου σφαίρας ὑποθέμενοι καὶ αὐτοῦ τοῦ παντὸς καὶ τῆς γῆς οὕτως εὑρίσκουσιν τὰς περιαγωγὰς τῶν σκιῶν ἐν ταῖς καταγραφαῖς τῶν ὡροσκοπίων γιγνομένας κατὰ τῶν ὁμωνύμων τῶν ἐν τῷ παντὶ νοουμένων παραλλήλων, ὡς ἂν εἰ πρὸς αὐτῷ τῷ τῆς γῆς κέντρῳ αἱ κορυφαὶ τῶν γνωμόνων ἐτύγχανον.

Ἔτι δὲ καὶ ἐκ ταύτης ὡς καταδηλοτέρας ἐπιστάσεως πιστοῦται τὰ εἰρημένα, τοῦ πανταχοῦ τὰ διὰ τῆς ὄψεως ἡμῶν ἐκβαλλόμενα ἐπίπεδα, ἅ ἐστιν δηλαδὴ διὰ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς, ἃ καὶ καλοῦμεν ὁρίζοντας, διχοτομεῖν πάντοτε τὴν σφαῖραν τοῦ οὐρανοῦ, ὅπερ οὐκ ἂν συνέβαινεν εἰ τὸ μέγεθος τῆς γῆς αἰσθητὸν ἦν, ἀλλὰ μόνον ἂν τὸ διὰ τοῦ κέντρου τῆς γῆς ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον διχοτομεῖν ἐδύνατο τὴν σφαῖραν, τὸ δὲ διʼ οἱουδήποτε τόπου τῆς ἐπιφανείας αὐτῆς εἰς ἄνισα διῄρει τὴν σφαῖραν, μηκέτι μεγίστου γινομένου τοῦ ὁρίζοντος, ἀλλὰ καὶ πάντοτε τὸ ὑπὲρ γῆν τμῆμα τῆς σφαίρας ἔλαττον ποιοῦντος τοῦ ὑπὸ γῆν.

`422`

Ὅτι οὐδὲ κίνησίν τινα μεταβατικὴν ποιεῖται ἡ γῆ.

Τὰ αὐτὰ δὲ πάλιν παρηκολούθει ἄτοπα εἰ κίνησίν τινα μεταβατικὴν ἐποιεῖτο ἡ γῆ, ἅπερ καὶ ἐπὶ τῶν τριῶν θέσεων ἐλέγομεν, ἡνίκα ἐκτὸς μὲν τοῦ ἄξονος αὐτὴν ὑπετιθέμεθα ἑκατέρου δὲ τῶν πόλων ἴσον ἀπέχειν, ἢ ἐπὶ τοῦ ἄξονος οὖσαν πρὸς τὸν ἕτερον τῶν πόλων παρακεχωρηκυῖαν, ἢ μήτε ἐπὶ τοῦ ἄξονος οὖσαν μήτε ἑκατέρου τῶν πόλων ἴσον ἀπέχειν, ἢ ὅλως μεθίστασθαι αὐτὴν τοῦ μέσου. ὥστε οὐ ποιήσει τὴν ἀπὸ τόπου εἰς τόπον μεταβατικὴν κίνησιν ἡ γῆ.

`423`

Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶν τοιούτων κατάδηλον γίνεται τὸ μένειν αὐτὴν ἐπὶ τοῦ μέσου τόπου. φύσιν γὰρ αὐτῆς ἐχούσης ἐπὶ τὸ κάτω φέρεσθαι, καὶ ὡς ἐν σφαίρᾳ τοῦ μέσου κάτω τυγχάνοντος καθὰ καὶ ὁ Ἀριστοτέλης τὴν ἐπὶ τὸ μέσον φορὰν κάτω λέγει, αὕτη τὸν οἰκεῖον κατειληφυῖα τόπον, μένει ἐν αὐτῷ. «ὥστʼ ἔμοιγε δοκεῖ, περιττῶς ἄν τις καὶ τῆς ἐπὶ τὸ μέσον φορᾶς «τῆς γῆς τὰς αἰτίας ἐπιζητήσειεν, ἅπαξ γε τοῦ ὅτι ἥ τε γῆ τὸν μέσον ἐπέχει «τόπον ...». δῆλον δʼ ἔσται καὶ ἐκ τούτων· ἐπεὶ τὰ βάρη φύσιν ἔχει ἐπὶ τὸ κάτω φέρεσθαι, κάτω δὲ ἐν σφαίρᾳ τὸ μέσον ἐστίν, τὰ βάρη ἄρα ἐπὶ τὸ μέσον φέρεται, φαίνεται δὲ ἐναργῶς οὕτως ἐπὶ τὴν γῆν φερόμενα, ἡ γῆ ἄρα ἐν τῷ μέσῳ. «ὧν κἀκεῖνο μόνον προχειρότατον ... γένοιτο» τοῦ μηδʼ ἡντιναοῦν κίνησιν ἐπὶ τὰ πλάγια μέρη ποιεῖσθαι τὴν γῆν τὸ σφαιροειδοῦς καὶ μέσης τοῦ παντὸς ἀποδεδειγμένης αὐτῆς, ἐν πᾶσιν ἁπλῶς τοῖς μέρεσιν αὐτῆς τάς τε ἡμῶν προσνεύσεις καὶ τὰς τῶν βάρος ἐχόντων σωμάτων φορὰς — λέγω δὴ τὰς ἰδίας αὐτῶν καὶ μὴ ἀπό τινος βίας — πρὸς ὀρθὰς γωνίας γίνεσθαι πάντοτε καὶ πανταχῇ τῷ διὰ τῆς κατὰ τὴν πτῶσιν ἐπαφῆς διεκβαλλομένῳ ἀκλινεῖ ἐπιπέδῳ. καθάπερ καὶ οἱ οἰκοδόμοι τὰς θέσεις τῶν τειχῶν πρὸς ὀρθὰς τοῖς ὁρίζουσιν βουλόμενοι κατασκευάζειν, μόλιβδον εἰς σπάρτον ἀποδιδόντες καὶ ἐῶντες τῷ ἰδίῳ βάρει φέρεσθαι τὴν πρὸς ὀρθὰς θέσιν τοῦ τείχους δοκιμάζουσιν τοῦ μολιβδίνου βάρους καταφερομένου καὶ πάντοτε αὐτοῦ ἐπιψαύοντος δηλονότι ὡς πρὸς ὀρθὰς αὐτοῦ κατιόντος. ὁμοίως δὲ καὶ ἡμεῖς τὰς θέσεις τῶν ὀργάνων τὰς πρὸς ὀρθὰς τοῖς ὁρίζουσιν διὰ τῶν τοιούτων ἐξετάζομεν. καὶ φανερὸν ὅτι εἰ μὴ ἀντωθοῦντο ὑπὸ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς, πάντως ἂν ἐπʼ αὐτὸ τὸ κέντρον αὐτῆς κατήντων, ἐπεὶ καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ κατὰ τὴν πτῶσιν σημείου ἐπὶ τὸ κέντρον ἄγουσα εὐθεῖα πρὸς ὀρθὰς γίνεται τῷ διʼ αὐτοῦ ἐκβαλλομένῳ ἀκλινεῖ πρὸς τὴν ὑπὸ τῆς φορᾶς τοῦ βάρους εὐθεῖαν.

`424`

Ἵνα δὴ κατάδηλον γένηται τὸ λεγόμενον, νενοήσθω ἡ τῆς γῆς σφαῖρα, καὶ ἐνεχθὲν βάρος ἐπʼ αὐτὴν τῇ ἰδίᾳ φορᾷ ἀκλινῶς ποιείτω ἐν μὲν τῷ μετεώρῳ εὐθεῖαν τὴν ΑΒ, ἐπὶ δὲ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας σημεῖον τὸ Β, καὶ νενοήσθω διὰ τοῦ Β ἀκλινὲς ἐπίπεδον πρὸς τὴν ΑΒ εὐθεῖαν ἐφαπτόμενον τῆς σφαίρας καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τῆς σφαίρας τὸ Γ. καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΓ, καὶ διήχθω διὰ τῆς ΒΓ ἐπίπεδον, τὸ ποιήσει δὴ τομὴν ἐν μὲν τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς σφαίρας κύκλον, ἐν δὲ τῷ ἀκλινεῖ πρὸς τὴν ΑΒ ἐπιπέδῳ εὐθεῖαν. ποιείτω ἐν μὲν τῇ σφαίρᾳ τὸν ΒΖΗ κύκλον, ἐν δὲ τῷ ἐπιπέδῳ τὴν ΔΒΕ εὐθεῖαν. καὶ ἐπεὶ τὸ ἐπίπεδον οὐ τέμνει τὴν σφαῖραν, οὐδʼ ἄρα ἡ εὐθεῖα τεμεῖ τὸν κύκλον. ἐφάπτεται ἄρα ἡ ΔΒΕ εὐθεῖα τοῦ ΒΖΗ κύκλου. ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΒ πρὸς τὴν ΔΒΕ. πάλιν δὴ διήχθω διὰ τῆς ΒΓ ἕτερον ἐπίπεδον, καὶ ποιείτω ἐν μὲν τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς σφαίρας τὸν ΒΗΘ κύκλον, ἐν δὲ τῷ ἀκλινεῖ πρὸς τὴν ΑΒ ἐπιπέδῳ τὴν ΚΒΛ εὐθεῖαν. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ ἡ ΓΒ ὀρθή ἐστιν πρὸς τὴν ΚΒΛ. ἐπεὶ οὖν εὐθεῖα ἡ ΓΒ δύο εὐθείαις τεμνούσαις ἀλλήλας πρὸς ὀρθὰς ἐπὶ τῆς κοινῆς τομῆς ἐφέστηκεν, καὶ τῷ διʼ αὐτῶν ἐπιπέδῳ ὀρθή ἐστιν, τὸ δὲ διʼ αὐτῶν ἐπίπεδόν ἐστιν τὸ ἀκλινὲς πρὸς τὴν ΑΒ, ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΒ πρὸς τὸ εἰρημένον ἐπίπεδον, ἀλλὰ καὶ ἡ ΑΒ. ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἄρα σημείου τοῦ Β ἐφʼ ἑκάτερα τὰ μέρη τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ἀνεσταμέναι εἰσὶν αἱ ΑΒ, ΒΓ. διὰ δὴ τοῦτο εὐθεῖά ἐστιν ἡ ΑΒΓ. ὥστε εἰ μὴ ἀντωθεῖτο τὸ κατὰ τὸ Β βάρος ὑπὸ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς, πάντως ἂν ἐπʼ αὐτὸ τὸ κέντρον κατήντα τὸν οἰκεῖον τόπον ἐπιδιῶκον.

Ὥστε τοῦ τοιούτου προφανοῦς ὄντος, περιττόν τις ἂν ἡγήσαιτο καὶ τῆς ἐπὶ τὸ μέσον φορᾶς τὰς αἰτίας ἐπιζητεῖν. ἔτι δὲ τοῦ παντὸς σφαιροειδοῦς ἀποδειχθέντος, συνάγεται καὶ οὕτως ὅτι ἡ γῆ ἐπὶ τὸ μέσον φέρεται· ἡ γῆ ἐπὶ τὸ κάτω τοῦ παντὸς φέρεται· κάτω δὲ τοῦ παντός ἐστιν τὸ μέσον· ἡ γῆ ἄρα ἐπὶ τὸ μέσον φέρεται.

`425`

«Ὅσοι δὲ παράδοξον οἴονται τὸ μὴ βεβηκέναι που μηδὲ καταφέρεσθαι «τηλικοῦτο βάρος τῆς γῆς», ἀλλὰ ἑστάναι οὕτως ἀκίνητον μετέωρον μένον, δῆλον ὡς ὅτι οὐ λόγῳ ἀκολουθοῦντες παράδοξον ἡγοῦνται τὸ τοιοῦτον, ἀλλʼ ἀπὸ τῶν περὶ αὐτοὺς συμβαινόντων ἀδύνατον αὐτὸ δοκιμάζοντες. ὁρῶντες γὰρ τὸ τοιοῦτον ἐπὶ τῶν κατὰ μέρος ἀδύνατον ὂν αἴσθησιν πιστώσασθαι, διὰ τὸ μηδὲν τῶν τοιούτων βαρῶν κἂν ἐλάχιστον τυγχάνῃ δύνασθαι μετέωρον μένειν, καὶ ἐπὶ τῶν καθόλου τὸ αὐτὸ παραλαμβάνουσιν. οὐ γὰρ οἶμαι λόγῳ αὐτοὺς ἀκολουθοῦντας θαυμαστὸν ἡγεῖσθαι τὸ τοιοῦτον, εἰ κατανοήσειαν ὅτι τοῦτο τὸ κατὰ λόγον ἐλάχιστον τῆς γῆς μέγεθος ὑπὸ τοῦ παντελῶς μεγίστου καὶ ὁμοιομεροῦς δυνατόν ἐστιν διακρατεῖσθαι, ἴσα διαστήματα φυλάττον ἀπʼ αὐτοῦ, καὶ ἰσοσθενῶς πανταχόθεν ἀντωθούμενον ἢ ἀντερειδόμενον, καὶ μηδενὸς ἐπινοουμένου ἐν τῷ τοῦ παντὸς σφαιρικῷ σχήματι ἄνω ἢ κάτω, καὶ κατὰ μηδὲν μέρος ἐλαττουμένης τῆς ἀντερείσεως καθάπερ ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως ὁρῶμεν τὰ ἀπὸ τῶν ἴσων δυνάμεων ἀντωθούμενα ἢ ἀνθελκόμενα μένοντα ἀκίνητα.

«... Τοῦ μὲν ἄνω ἢ κάτω μηδενὸς ὄντος ἐν τῷ κόσμῳ πρὸς αὐτόν, καθάπερ οὐδὲ ἐν σφαίρᾳ τίς τὸ τοιοῦτον ἐπινοήσειεν ...»

`426`

Διὰ τοῦτο δὲ αἱ ἀντερείσεις ὁμοιομερεῖς γίνονται, διὰ τὸ μηδὲν δύνασθαι ἐπινοεῖσθαι ἐπὶ τοῦ τοιούτου σχήματος ἄνω εἶναι ἢ κάτω· τὸ γὰρ ἡμῖν ἀνατέλλον καὶ δοκοῦν κάτω εἶναι τοῖς ἀνατολικωτέροις ὑπὲρ γῆς ἐστιν καὶ ὡς πρὸς τὸ ἄνω· καὶ πάλιν τὸ ἡμῖν ἄνω καὶ πρὸς τὸν μεσημβρινὸν τοῖς δυτικωτέροις πρὸ τοῦ μεσημβρινοῦ ἐστιν καὶ ὡς πρὸς τὸ κάτω. ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν πρὸς ἄρκτους καὶ μεσημβρίαν παραχωρήσεων, εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ὢν ὁ βόρειος πόλος τῆς σφαίρας, τοῖς μὲν μετεωρότερος φαίνεται, τοῖς δὲ ταπεινότερος. ἔτι δὲ καὶ ὁ ἥλιος ἢ καὶ ἄλλος τις τῶν ἀστέρων εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ὑπάρχων, ἀπὸ διαφόρων οἰκήσεων ὁρώμενος κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον, τοῖς μὲν ἄνω καὶ ὡς πρὸς τῇ κεφαλῇ τοῖς δὲ κάτω καὶ ὡς πρὸς τὸν ὁρίζοντα φαίνεται, ὡς ἐπὶ τῶν ἐκλείψεων μικρῷ πρόσθεν ἐδήλουν. ὥστε τῶν αὐτῶν τόπων καὶ ἄνω καὶ κάτω ὡς πρὸς ἡμᾶς τυγχανόντων, ἀκόλουθον ἂν εἴη λέγειν ἐπὶ τοῦ τοιούτου σχήματος καθʼ αὑτὸ μηδὲν ἄνω εἶναι ἢ κάτω.

«Τῶν δὲ ἐν αὐτῇ συγκριμάτων ... φορᾷ ...» καὶ τὰ ἑξῆς.

`427`

Τῶν συγκριμάτων λέγει φυσικῶν σωμάτων ἢ τῶν στοιχείων, πυρὸς καὶ ἀέρος καὶ ὕδατος καὶ γῆς· καὶ γὰρ ταῦτά πως συγκρίματα εἶναι δοκεῖ, εἴ γε ἐξ ὕλης καὶ εἴδους ἔχει τὴν γένεσιν πρὸς ἄλληλα συνελθόντων, ἢ τῶν ἐκ τούτων γενομένων, τοιαῦτα δʼ ἐστὶν τά τε πεζὰ καὶ πτηνὰ καὶ τὰ ἔνυδρα καὶ τὰ τούτων εἴδη πάντα καὶ ἔτι τὰ ἄψυχα σύμπαντα σώματα· ὧν τὰ μὲν πυρὸς καὶ ἀέρος πλείονος μετέχοντα ἐπιτηδειότητα φυσικὴν ἔχει εἰς τὸ ἔξω καὶ πρὸς τὸ περιέχον φέρεσθαι, ἄνω δὲ νοούμενον πρὸς ἡμᾶς, διὰ τὸ ἐν σφαίρᾳ καθάπερ εἴπομεν καθʼ αὑτὸ μηδὲν εἶναι ἢ ἄνω ἢ κάτω, ὡς δὲ πρὸς ἡμᾶς τὸ τοιοῦτον λαμβάνεσθαι ἐπεὶ καὶ ἕκαστος τὸ πρὸς τῇ κεφαλῇ ἑαυτοῦ ἄνω καλεῖ τὸ δὲ πρὸς τοὺς πόδας κάτω· τὸ δὲ γῆς καὶ ὕδατος πλείονος μετέχον ὁμοίως φύσιν ἔχει πρὸς τὸ κάτω καὶ ὡς ἐν σφαίρᾳ ἐπὶ τὸ μέσον φέρεσθαι καὶ ἀντερείδειν πρὸς ἄλληλα καὶ ἀντικόπτειν ἴσως καὶ ὁμοίως ἐξ ἴσης καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ μέσου διαστάσεως πρὸς τὰ προκατειληφότα τὸν μέσον καὶ οἰκεῖον χῶρον. ὅθεν πίεσις ἐπὶ τὸ μέσον γίνεται καὶ ἐκ τῆς πανταχόθεν ὁμοιομεροῦς ἀντωθήσεως διακρατεῖταί τε καὶ μένει ἀκίνητος.

Τοιγάρτοι εἰκότως διὰ τὸ ἑστάναι αὐτὴν καὶ παντάπασιν ἐλάχιστα τῶν βαρῶν ἐκδέχεται ὡς καὶ καταλαμβάνεσθαι ὑπʼ αὐτῶν. εἰ δέ γε μὴ τὸν οἰκεῖον τόπον καταλαβοῦσα ἔμενεν, ἀλλʼ ἦν τις καὶ αὐτῆς φορὰ μία καὶ ἡ αὐτὴ τοῖς ἄλλοις βάρεσιν διὰ τὸ φύσιν ἔχειν τὰ βαρύτερα τάχιον καταφέρεσθαι ὑπὸ τοῦ οἰκείου βάρους, αὕτη διὰ τὴν τοῦ μεγέθους ὑπερβολὴν προελάμβανεν ἂν πάντα καταφερομένη καὶ ἔμενεν τὰ κατὰ μέρος τῶν βαρῶν — λέγω δὴ τά τε ζῷα καὶ τὰ κατὰ μέρος τῶν βαρῶν ὅσα αὐτῇ συνήνωται — ὀχούμενα μετέωρα, αὕτη δὲ ἐξέπεσεν ἂν καὶ αὐτοῦ τοῦ οὐρανοῦ· τὰ δὲ τοιαῦτα καὶ ἐπινοεῖν μόνον εὐηθέστατον ἂν φανείη.

«Ἤδη δέ τινες ὡς οἴονται πιθανώτερον τούτοις μὲν οὐκ ἔχοντες ὅ τι «ἀντείποιεν, συγκατατίθενται, δοκοῦσιν δὲ οὐδὲν αὐτοῖς ἀντιμαρτυρήσειν, εἰ τὸν οὐρανὸν ἀκίνητον μὲν ὑποστήσαιντο τὴν δὲ γῆν περὶ τὸν «αὐτὸν ἄξονα στρεφομένην ...» καὶ τὰ ἑξῆς.

Ἤδη δέ φησίν τινες συναγόμενοι ἐκ τῶν εἰρημένων καὶ ἀδυνάτως ἔχοντες ἐνστάσεις κομίζειν, τοῦ μὴ μεθίστασθαι τοῦ μέσου τὴν γῆν συγκατατίθενται, ὑπολαμβάνουσιν δὲ μηδὲν αὐτοῖς ἐναντιοῦσθαι τὰ φαινόμενα εἰ τὸν μὲν οὐρανὸν ἀκίνητον ὑποστήσαιντο τὴν δὲ γῆν περὶ τὸν αὐτὸν τῆς σφαίρας ἄξονα φερομένην ἀπὸ δύσεων ἐπὶ ἀνατολὰς μίαν ἔγγιστα περιστροφὴν ἑκάστης ἡμέρας.

`428–429`

Ὃ δὲ λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· νενοήσθω γὰρ μένων ὁ οὐρανός, πόλοι δὲ αὐτοῦ τὰ Β, Δ σημεῖα καὶ διʼ αὐτῶν μένων κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, ἄξων δὲ ὁ ΒΔ, κέντρον δὲ τῆς σφαίρας τὸ Ε. καὶ γεγράφθω ἰσημερινὸς ὁ ΑΖΓΜ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΕΑ κοινὴ τομὴ τοῦ τε ἰσημερινοῦ καὶ τοῦ διὰ τῶν πόλων αὐτοῦ. ἔστω δὲ καὶ τῆς γῆς μέγιστος κύκλος ἐν τῷ τοῦ ΑΒΓΔ ἐπιπέδῳ ὁ ΘΚΛΗ, καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τοῦ ΑΖΓΜ ἰσημερινοῦ ἐπίπεδον, καὶ ποιείτω τομὴν ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς τὸν ΛΝΘΞ κύκλον, ὀρθὸν δηλονότι πρὸς τὸν ΛΚΘΗ. καὶ ἔστω ὁ ἥλιος κατὰ τὸ Α σημεῖον τοῦ ἰσημερινοῦ καὶ ἡ μὲν ΑΟ χρόνων λ, ἡ δὲ ΑΠ ξ, ἡ δὲ ΑΖ ϙ, ἡ δὲ ΑΡ ρκ, ἡ δὲ ΑΣ ρν, ἡ δὲ ΑΓ δηλονότι τῶν τοῦ ἡμικυκλίου χρόνων ρπ. καὶ γεγράφθωσαν διὰ τοῦ Β καὶ ἑκάστου τῶν Ο, Π, Ζ Ρ, Σ μέγιστοι κύκλοι οἱ ΒΟΔ, ΒΠΔ, ΒΖΔ, ΒΡΔ, ΒΣΔ. καὶ διήχθω τὰ διʼ αὐτῶν ἐπίπεδα, καὶ ποιείτωσαν τομὰς ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς γῆς κύκλους τὸ μὲν διὰ τοῦ ΒΟΔ τὸν ΚΤΥΗ, τὸ δὲ διὰ τοῦ ΒΠΔ τὸν ΚΦΧΗ, τὸ δὲ διὰ τοῦ ΒΖΔ τὸν ΚΝΞΗ, τὸ δὲ διὰ τοῦ ΒΡΔ τὸν ΚΨΩΗ, καὶ ἔτι τὸ διὰ τοῦ ΒΣΔ τὸν Κ͵Α͵ΒΗ. ἔστω δὲ ἀνατολικὰ μὲν τὰ πρὸς τῷ Α, δυτικὰ δὲ τὰ πρὸς τῷ Γ. καὶ νοείσθω, τοῦ ΑΒΓΔ ὡς ἐπὶ τῆς ὀρθῆς σφαίρας ὑποκειμένου ὁρίζοντος, ὑπὸ γῆν τὸ ΑΖΓ ἡμικύκλιον τοῦ ἰσημερινοῦ. καὶ ὑποκείσθω, μένοντος τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς στρεφομένης πρὸς ἀνατολάς, τὸ μὲν ὄμμα κατὰ τὸ Θ, ὁ δὲ ἥλιος ἐπὶ τοῦ ΑΒΓΔ ὁρίζοντος φαινόμενος κατὰ τὸ Α, διὰ τὸ καὶ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ εἶναι τόν τε ΚΛΗΘ καὶ τὸν ΑΒΓΔ· καὶ ὅταν ἄρα τὸ Θ, τουτέστιν ἡ ὄψις, γένηται κατὰ τὸ Τ, διὰ τοῦ Ο ἔσται τὸ διὰ τῆς ὄψεως ἐπίπεδον τοῦ ὁρίζοντος διὰ τῶν ΚΤΥΗ καὶ ΒΟΔ, καὶ φανήσεται ὁ ἥλιος ὑπὲρ γῆς τοὺς τῆς ΟΑ περιφερείας χρόνους λ ὥρας δὲ ἰσημερινὰς δηλονότι β. ὅταν δὲ ἐπὶ τοῦ Φ γένηται ἡ ὄψις, ἔσται διὰ τὰ αὐτὰ τὸ διʼ αὐτῆς ἐπίπεδον διὰ τοῦ Π. καὶ ἔσται ὁ ἥλιος τοὺς τῆς ΑΠ περιφερείας χρόνους τοῦ ἰσημερινοῦ ξ ὑπὲρ γῆς φαινόμενος, ὥρας δὲ πάλιν δ. ὅταν δὲ διὰ τοῦ Κ γένηται ἡ ὄψις, ἔσται πάλιν κατὰ τὸ Ζ, καὶ φανήσεται ὁ ἥλιος τοὺς ϙ χρόνους, ὥρας δὲ ϛ ἀπέχων τῆς ὄψεως καὶ μεσουρανῶν. τὰ δὲ αὐτὰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἑτέρου τεταρτημορίου συμβήσεται. καὶ φανερὸν ὅτι ὅταν τὸ Θ κατὰ τοῦ Λ γένηται, ἔσται τὸ διὰ τῆς ὄψεως ἐπίπεδον διὰ τοῦ Γ, ἀπέχοντος δηλονότι τοῦ ἡλίου τοὺς τοῦ ἡμικυκλίου χρόνους καὶ πρὸς δυσμὰς φαινομένου. ἀκολούθως δὲ καὶ ὁ τῆς νυκτὸς χρόνος ὀφθήσεται καὶ ἐν τῇ μιᾷ περιστροφῇ ἔγγιστα τὸ νυχθήμερον ἔσται γεγενημένον. καὶ δόξει μηδὲν μάχεσθαι ἡ τοιαύτη ὑπόθεσις τοῖς φαινομένοις.

Ἔγγιστα δὲ εἶπεν διὰ τὸ καὶ τὸν ἥλιον κινεῖσθαι μοῖραν α ἔγγιστα, καὶ δεῖν καὶ τὴν τοσαύτην κίνησιν ἐπικινεῖσθαι τὴν σφαῖραν τῆς γῆς μετὰ τὴν μίαν περιστροφήν, ἵνα πάλιν ὁ ἥλιος ὀφθῇ ἀνατέλλων. οὕτω γὰρ ἔτι σύμφωνα ἐδόκει γίνεσθαι τὰ φαινόμενα, κατὰ διαφόρων τοῦ ζῳδιακοῦ τμημάτων τοῦ ἡλίου γινομένου, ἐπειδήπερ οὐδὲ οἱ αὐτοὶ ἀστέρες πάντοτε ὑπὲρ γῆς θεωροῦνται.

`430`

Εἰ δὲ ὑποτεθείη ἀμφότερα κινεῖσθαι καὶ τὴν γῆν καὶ τὸν οὐρανὸν οὕτως, ὥστε ἐν τῇ μιᾷ ἡμέρᾳ τοὺς τξ ἔγγιστα χρόνους τοὺς ἡμερινοὺς ἀμφοτέρας τὰς κινήσεις κινεῖσθαι περὶ τὸν ἄξονα, καὶ εἰ μὲν ἐπὶ τὰ αὐτὰ καὶ ἰσοταχῶς, οὐδεμία φανήσεται τοῦ ἡλίου ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς περιφορά, ὡς ἂν εἰ ὑποκέοιτο μὴ κινούμενος. εἰ δὲ κινοῖτο μὲν ὁ οὐρανὸς τὴν κίνησιν αὐτοῦ, ἡ δὲ γῆ εἰς τὰ ἐναντία, σωθήσεται πάλιν τὰ περὶ τὰς δύσεις καὶ τὰς ἀνατολάς, συμβήσεται δὲ ἐκ τῆς μιᾶς περιστροφῆς τῆς γῆς καὶ τοῦ οὐρανοῦ δύο νυχθήμερα γίγνεσθαι.

`431`

Ὑποκείσθω γὰρ πάλιν — μὴ ἐπιλογιζομένων ἡμῶν ἐνταῦθα τὴν τοῦ ἡλίου ἐπικίνησιν τοῦ σαφοῦς ἕνεκα — ἡ μὲν γῆ ἀπὸ δυσμῶν πρὸς ἀνατολὰς φερομένη, ὁ δὲ οὐρανὸς ἀπὸ ἀνατολῶν εἰς δυσμὰς ἰσοταχῶς, καὶ ἔστω τὰ μὲν Θ, Α πρὸς ἀνατολάς, τὰ δὲ Λ, Γ πρὸς δυσμάς. ἕως ἄρα τῆς γῆς στρεφομένης τεταρτημόριον τὸ Θ ἀνατολικὸν ἐπὶ τὸ Κ παραγίνεται, ἐν τοσούτῳ καὶ ὁ οὐρανὸς στραφεὶς τεταρτημόριον τὸ Α ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ ὂν ἐνέγκοι ἐπὶ τὸ Μ, καὶ προσαποστήσονται ἀλλήλων τὰ Θ, Α σημεῖα χρόνους ρπ. καὶ διὰ τοῦτο δύσεται ὁ ἥλιος τῇ κατὰ τὸ Θ οἰκήσει κατὰ τὸ Κ γεγενημένῃ, καὶ ποιήσει ἐν τῇ τοῦ ἑνὸς τεταρτημορίου κινήσει ἡμέραν μίαν ὡρῶν ιβ. ὁμοίως πάλιν ἕως τὸ Θ κατὰ τοῦ Κ τυγχάνον τὴν ΚΛ διεξελθὸν ἐπὶ τὸ Λ παραγίνεται, ἐν τοσούτῳ καὶ τὸ Α ἐπὶ τὸ Μ τυγχάνον τὴν ΜΓ διεξελθὸν ἐπὶ τὸ Γ πάρεσται. καὶ ἔσται πάλιν τὰ Α, Θ ἀποκατασταθέντα, καὶ ὁ ἥλιος δηλαδὴ πάλιν κατὰ τὸ Α τυγχάνων τοῖς ἐπὶ τοῦ Θ ἀνατέλλει, τῶν Α, Θ κατὰ τῶν Γ, Λ τυγχανόντων. καὶ ἔσται ἐν τῇ τοῦ ἡμικυκλίου περιστροφῇ χρόνος νυκτὸς καὶ ἡμέρας γεγενημένος. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῷ τοῦ ἑτέρου ἡμικυκλίου ἑτέρου νυχθημέρου χρόνος γενήσεται. καὶ ἔσται ἐν τῇ μιᾷ περιστροφῇ τῆς γῆς καὶ τοῦ οὐρανοῦ δύο νυχθήμερα γεγενημένα.

`432`

Ἐὰν δὲ καὶ μὴ ἰσοταχεῖς ὦσιν αἱ κινήσεις, ὅμως δὲ ἀμφότεραι ἐν τῇ μιᾷ ἡμέρᾳ τῶν τξ χρόνων τὴν μίαν ἀποκατάστασιν ποιῶνται, τὰ αὐτὰ πάλιν ὀφθήσεται περί τε τὰς ἀνατολὰς καὶ τὰς δύσεις γινόμενα. ἐὰν γὰρ λόγου χάριν ὑποθώμεθα ἕως ἡ γῆ φέρεται χρόνους με τὸν οὐρανὸν φέρεσθαι χρόνους ρλε, συμβήσεται ἕως ἡ Θ οἴκησις γίνεται ἐπὶ τοῦ ͵Γ, τὸν ἥλιον κατὰ τοῦ Α ὄντα γίνεσθαι ἐπὶ τοῦ ͵Δ, καὶ δύνειν τῇ κατὰ τὸ Θ οἰκήσει πρὸς τῷ ͵Γ οὔσῃ ἀποστάντα αὐτῆς χρόνους ρπ. πάλιν ἕως ἡ γῆ στρέφεται ἑτέρους χρόνους με καὶ γίνεται τὸ Θ τυγχάνον κατὰ τοῦ Κ, ἐν τοσούτῳ καὶ ὁ οὐρανὸς πάλιν στραφεὶς χρόνους ρλε ἔνεγκοι τὸν ἥλιον ἐπὶ τοῦ Ζ, καὶ ἀνατολὴ ἔσται τῇ πρὸς τῷ Θ οἰκήσει οὔσῃ κατὰ τὸ Κ, τῶν συναμφοτέρων κινήσεων τοὺς τξ χρόνους κινηθεισῶν. καὶ συμβήσεται ἐν μιᾷ περιστροφῇ τῆς γῆς τρεῖς περιστροφὰς τῆς σφαίρας γίνεσθαι, νυχθήμερα δὲ δ, ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ ἑνὶ νυχθημέρῳ ἐδείξαμεν τὴν μὲν γῆν τεταρτημόριον στραφεῖσαν, ὅ ἐστιν τὸ τέταρτον τῆς μιᾶς περιστροφῆς, τὴν δὲ σφαῖραν χρόνους σο, ὅ ἐστιν πάλιν τέταρτον τῶν ἐπιβαλλόντων ταῖς τρισὶ περιστροφαῖς χρόνων δηλονότι ͵απ.

«Λέληθεν δὲ αὐτοὺς ὅτι τῶν μὲν περὶ τὰ ἄστρα φαινομένων οὐδὲν ἂν «ἴσως κωλύοι κατά γε τὴν ἁπλουστέραν ἐπιβολὴν τοῦθʼ οὕτως ἔχειν ...»

`433`

Παρήγαγεν δὲ αὐτοὺς ὅτι τὸ μὲν ἑστάναι τὰ οὐράνια καὶ τὴν γῆν κινεῖσθαι οὐδὲν ἂν ἴσως καταβλάπτοι τὰ φαινόμενα κατά γε τὴν ἁπλουστέραν ἐπιβολήν, τουτέστιν ἄνευ τῆς κατανοήσεως τῶν κινήσεων ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ε πλανωμένων ἐπειδήπερ οὗτοι ποικίλας ποιοῦνται μεταβάσεις κατά τε μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος. ἀπὸ δὲ τῶν περὶ ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ τὸν ἀέρα συμβαινόντων πάνυ ἂν εὔηθες φανείη τὸ τοιοῦτον. «ἵνα γὰρ συγχωρήσωμεν αὐτοῖς τὸ παρὰ φύσιν οὕτως, τὰ μὲν λεπτομερέστατα καὶ κουφότατα», οἱονεὶ ὡς τὸ αἰθέριον σῶμα καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἄστρα, ἢ μηδόλως κινεῖσθαι ἢ ἀδιαφόρως τοῖς γηΐνοις καὶ βάρεσιν ἐναντίας αὐτοῖς φύσεως τυγχάνουσιν, ἐναργῶς καταδήλου ὄντος τοῦ τὰ περὶ τὸν ἀέρα καὶ ἧττον λεπτομερῆ τάχιον κινεῖσθαι τῶν παχυμερῶν καὶ γεώδων, τὰ δὲ παχυμερέστατα καὶ βαρύτατα κίνησιν οὕτως ὀξεῖαν καὶ τεταγμένην ποιεῖσθαι, τῶν βαρέων καὶ γεώδων πάλιν μήτε πρὸς τὸ ὑπὸ ἄλλων κινεῖσθαι ἐνίοτε ἐπιτηδείως ἐχόντων εἴτε ὑπὸ τροχίλων εἴτε ὑπὸ πολυσπάστων εἴτε ὑπὸ μοχλικῶν αὐτῶν κινουμένων ἢ ὑπὸ βίας πλήθους ἀνδρῶν πρὸς ταχεῖαν καὶ ὁμαλὴν κίνησιν. ἀλλʼ οὖν γε δοίημεν ἂν τὴν σύμπασαν γῆν ὁμαλὴν καὶ ὀξυτάτην ποιεῖσθαι κίνησιν ἁπάντων τῶν περὶ αὐτήν, εἴτε ζῴων ἢ βαλλομένων ἢ ἱπταμένων ἢ καὶ διᾳττόντων ἀστέρων καὶ τῶν λοιπῶν φαινομένων κινήσεων, ὡς ἂν ἐν ἑνὶ νυχθημέρου χρόνῳ τὴν ἀποκατάστασιν ποιουμένην· συνέβαινεν ἅπαντα τὰ μὴ βεβηκότα ἐπʼ αὐτῆς ἀλλʼ ἐν τῷ ἀέρι κινούμενα, εἴτε ὄρνεα εἴτε νέφη εἴτε βολαὶ εἴτε καὶ οἱ διᾴττοντες ἀστέρες εἰς τὰ πρὸς δυσμὰς καὶ ὑπολειπόμενα μέρη φαίνεσθαι ποιούμενα τὴν παραχώρησιν· «καὶ οὔτε ἂν νέφος ποτὲ ἐδείκνυτο «παροδεῦον πρὸς ἀνατολὰς οὔτε τι τῶν βαλλομένων ἢ ἱπταμένων, φθανούσης πάντοτε τῆς γῆς» διὰ τὴν τῆς ὀξύτητος ὑπερβολὴν εἰς τὰ πρὸς ἀνατολὰς καὶ ἑπόμενα μέρη, ἅπερ παντάπασιν ἐναντιοῦνται τοῖς φαινομένοις.

Εἰ δὲ καὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ὡς ἔφαμεν ὑποθώμεθα κινεῖσθαι ἐπὶ τὰ ἐναντία, ἵνα τῆς συναμφοτέρων κινήσεως τὴν τῶν τξ χρόνων ἀποκατάστασιν ποιουμένης καὶ ἡ τῆς γῆς κίνησις ἐλαττοῖτο, παρακολουθήσει ἤτοι προλαμβάνειν πάλιν τὴν τῆς γῆς κίνησιν εἰς τὰ πρὸς ἀνατολὰς τὰ μὴ βεβηκότα ἐπʼ αὐτῆς ἀλλʼ ἐν τῷ ἀέρι κινούμενα, ἢ καὶ προλαμβάνεσθαι ὑπʼ αὐτῶν. ὅμως εἰ καὶ προλαμβάνοιτο, ἐλάττονα ἐφαίνοντο ποιούμενα τὴν πρὸς ἀνατολὰς παραχώρησιν τῆς πρὸς δυσμάς, διὰ τὸ καὶ ἡμᾶς σὺν τῇ γῇ πρὸς ἀνατολὰς παραχωροῦντας δοκεῖν τῆς τοσαύτης κινήσεως αὐτὰ ὑπολείπεσθαι.

«Εἰ γὰρ καὶ τὸν ἀέρα φήσαιεν αὐτῇ συμπεριάγεσθαι ἰσοταχῶς καὶ ἐπὶ τὰ «αὐτὰ» τουτέστιν ὡς πρὸς ἀνατολάς, ἵνα ὠθῶν τὰ μὴ βεβηκότα ἐπὶ τῆς γῆς φέρῃ τι πρὸς τὰς ἀνατολάς, «οὐδὲν ἧττον τὰ κατʼ αὐτὸν γινόμενα «συγκρίματα» λέγω δὴ τῶν τε κομήτων καὶ διᾳττόντων καὶ νεφῶν παχυμερέστερα ὄντα τοῦ ἀέρος τέμνοντα αὐτὸν ὑστερεῖν ἤμελλον τῆς συναμφοτέρων κινήσεως, ὡς πάλιν πρὸς μὲν τὰς ἀνατολὰς βράδιον αὐτὰ φαίνεσθαι παραχωροῦντα, πρὸς δὲ τὰς δυσμὰς τάχιον.

`434`

Εἰ δέ τις λέγοι καὶ αὐτὰ ὥσπερ ἡνωμένα τῷ ἀέρι συμπεριάγεσθαι, ἵνα μὴ διὰ τὴν παχύτητα ὑστερίζῃ, οὐκέτʼ ἂν οὔτε ἀναχωροῦντα ἀπʼ ἀλλήλων ἢ ἕτερον ἑτέρου προηγούμενον ἢ ὑπολειπόμενον ἢ πρὸς ἀνατολὰς ἢ δυσμὰς παραχωροῦντα ἐφαίνετο, μένοντα δὲ ἀεὶ ἰσοταχῶς τῇ γῇ τοῦ ἀέρος περιαγομένου, καὶ μήτε ἐν ταῖς πτήσεσιν ποιούμενα ἀπʼ ἀλλήλων ἀναχώρησιν, μήτε ἐν ταῖς βολαῖς ἀφανισμόν. ὁρῶμεν δὲ ἐναργῶς οὕτως ἀποτελουμένας τὰς τοιαύτας κινήσεις, ὡς μηδὲ βραδυτῆτα ἢ ταχυτῆτα αὐταῖς προσγίνεσθαι ἀπὸ τοῦ τὴν γῆν μὴ ἑστάναι, ἀλλʼ ὁμοίως καὶ πρὸς ἀνατολὰς καὶ δυσμὰς καὶ πρὸς ἄρκτους καὶ μεσημβρίαν καὶ πρὸς πάντα τὰ μέρη τοῦ οὐρανοῦ αὐτὰς ἀποτελουμένας, ὡς ἀκινήτου τῆς γῆς.

Εἶτα ποιησάμενος τὴν ὑπόμνησιν τῶν καθόλου ὀφειλόντων ὡς ἐν ἀρχῆς λόγῳ τῆς ἀστρονομικῆς θεωρίας προλαμβάνεσθαι, λέγω δὴ τοῦ σφαιροειδῆ τε εἶναι τὸν οὐρανὸν καὶ σφαιροειδῶς φέρεσθαι, καὶ ἔτι τὴν γῆν σφαιροειδῆ εἶναι, καὶ τὸν μέσον ἐπέχειν τοῦ παντὸς τόπον, σημείου καὶ κέντρου λόγον ἔχουσαν πρὸς τὸ ἀπόστημα καὶ τῆς ἐπὶ τὸ μέσον αὐτῆς ἀκινησίας, φησίν· «ταύτας μὲν δὴ τὰς ὑποθέσεις ἀναγκαίως προλαμβανομένας ... “καὶ τὰς ταύταις ἀκολουθούσας ...” ἐξαρκούσας εὑρίσκομεν, καὶ μέχρις τῶν τοσούτων, εἰς τὰς κατὰ μέρος ἀποδείξεις τῶν κινήσεων, ὡς ἐν ὑπογραφῆς αὐτῆς παραλαμβάνοντες, βεβαιωθησομένας γε καὶ ἐπιμαρτυρηθησομένας ἡμῖν ἔτι μᾶλλον ἐκ τῆς διʼ αὐτῶν ἀποδεικνυμένης πρὸς τὰ φαινόμενα συμφωνίας.»

`435`

Ὅτι δύο διαφοραὶ κινήσεών εἰσιν ἐν τῷ οὐρανῷ.

Διεξελθὼν περὶ τῶν εἰρημένων καὶ ἐν ἀρχῇ ἀπαριθμηθέντων αὐτῷ κεφαλαίων, καὶ διδάξας ἐκ ποίων ἐννοιῶν καὶ παρατηρήσεων ὡς ἀρχὰς τὰ τοιαῦτα παρείληφεν, ἔτι καὶ περὶ τοῦ τοιούτου κεφαλαίου ἀκόλουθον ἡγεῖται προλαμβάνειν τῶν κατὰ μέρος ἀποδείξεων, καὶ δεῖξαι ἐκ ποίων πάλιν ἐννοιῶν καὶ παρατηρήσεων καὶ τοῦτο αὐτῷ ὡς ἐν ἀρχῇ λόγου παραλαμβάνεται, καὶ φησίν·

«Πρὸς δὲ τούτοις ἔτι καὶ τοῦτο τῶν καθόλου τις ἂν ἡγήσαιτο δικαίως «προλαβεῖν ὅτι δύο διαφοραὶ τῶν πρώτων κινήσεών εἰσιν ἐν τῷ οὐρανῷ ...»

«Τῶν πρώτων» δὲ εἶπεν ἐπεὶ καὶ ἕτεραί εἰσιν αἵ τε κατὰ πλάτος καὶ βάθος.

«... Μία μὲν» ἡ τῆς ἀνάστρου σφαίρας, περιλημπτικὴ τῶν πάντων τυγχάνουσα καὶ φέρουσα τὰ πάντα σὺν αὐτῇ ἀπʼ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς περὶ τοὺς τοῦ ἰσημερινοῦ πόλους ἀεὶ ὡσαύτως καὶ ἰσοταχῶς ποιουμένη τὴν περιαγωγήν, ἐπεὶ καὶ ἕκαστος τῶν ἀπλανῶν κατὰ παραλλήλων κύκλων ὑπὸ ταύτης φερόμενος τὸν αὐτὸν χρόνον ποιεῖται πρὸς αἴσθησιν ὑπὲρ γῆς καὶ τὸν αὐτὸν ὑπὸ γῆν, ὧν παραλλήλων ὁ μέγιστος κύκλος ἰσημερινὸς καλεῖται, διὰ τὸ μόνον αὐτὸν ὑπὸ μεγίστου κύκλου τοῦ ὁρίζοντος δίχα τέμνεσθαι, καὶ τὸν ἥλιον κατὰ τούτου φερόμενον ἴσην ποιεῖν πρὸς αἴσθησιν τὴν ἡμέραν τῇ νυκτὶ κατὰ πᾶσαν οἴκησιν. τὸ δὲ «πρὸς αἴσθησιν» διὰ τὴν αὐτοῦ τοῦ ἡλίου ἰδίαν κίνησιν. μέγιστος δʼ ἐστὶν ὁ ὁρίζων, ἐπεὶ διὰ τῆς γῆς τυγχάνει τουτέστιν τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας.

`436`

Εἰπὼν οὖν περὶ τῆς τοιαύτης πρώτης φορᾶς γινομένης περὶ τοὺς τοῦ ἰσημερινοῦ πόλους, ἑξῆς καὶ περὶ τῆς δευτέρας διαλαμβάνει καί φησιν· «ἡ δὲ δευτέρα καθʼ ἣν αἱ τῶν ἀστέρων σφαῖραι ...» λέγω δὴ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ε πλανωμένων καὶ ἔτι τῶν ἀπλανῶν κατὰ τὰ ἐναντία τῇ πρώτῃ φορᾷ ὡς ἀπὸ δύσεως ἐπὶ ἀνατολὰς ἃ καὶ καλεῖ ἑπόμενα, ποιοῦνταί τινας διαφόρους μετακινήσεις περὶ πόλους ἑτέρους καὶ οὐ τοὺς αὐτοὺς τῇ πρώτῃ φορᾷ τουτέστιν τῇ ἀπʼ ἀνατολῆς ἐπὶ δυσμάς. περὶ ἑτέρους δὲ πόλους λέγει κινεῖσθαι ταύτην τὴν δευτέραν φοράν, οἵτινές εἰσιν τοῦ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων, ἀπέχοντες τῶν τῆς πρώτης φορᾶς τοῦ ἰσημερινοῦ πόλων, ὡς ἑξῆς δειχθήσεται, μοίρας κγ να κ ὡς ἐπὶ τοῦ διὰ τῶν πόλων αὐτῶν γραφομένου μεγίστου κύκλου οἵων ὁ τοιοῦτος κύκλος τξ, ἥτις καὶ τῆς κλίσεώς ἐστιν τοῦ ζῳδιακοῦ πρὸς τὸν ἰσημερινόν.

`437`

Καὶ περὶ τοῦτον τὸν ζῳδιακὸν κύκλον ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη καὶ οἱ ε πλάνητες κινοῦνται διαφόρους κινήσεις. καὶ ὁ μὲν ἥλιος κινεῖται πάντοτε τὸ κέντρον ἔχων ἐπʼ αὐτοῦ τοῦ ἐπιπέδου τοῦ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων νοουμένου κύκλου. ἡ δὲ σελήνη καὶ οἱ ε πλάνητες ἐν ταῖς σφαίραις αὐτῶν κινοῦνται ἐπὶ κύκλων κεκλιμένων πρὸς τὸν διὰ μέσων τῶν ζῳδίων. καὶ ὁ μὲν τῆς σελήνης κύκλος κλίσιν ἔχει πρὸς αὐτὸν μοιρῶν ε ἐπὶ τοῦ διὰ τῶν πόλων αὐτῶν γραφομένου μεγίστου κύκλου, ὅσην ποιεῖται μεγίστην παραχώρησιν ἀπὸ τοῦ διὰ μέσων ἐπὶ τὰ βόρεια αὐτοῦ καὶ τὰ νότια, ὁ δὲ τοῦ Ἑρμοῦ ὁμοίως μοιρῶν δ λβ, ὁ δὲ τῆς Ἀφροδίτης θ, ὁ δὲ τοῦ Ἄρεως ζ ϛ, ὁ δὲ τοῦ Διὸς β θ, ὁ δὲ τοῦ Κρόνου γ ζ, πάντες μέντοι ὡς πρὸς ἀνατολὰς παραχωροῦντες τοῦ ζῳδιακοῦ καὶ εἰς τὰ ἑπόμενα.

Καὶ ταῦτα δὲ οὕτως ἔχειν ὑποτίθεται, διὰ τὸ ἐκ τῆς καθʼ ἑκάστην ἡμέραν ἁπλουστέρας παρατηρήσεως πάντα ἁπαξαπλῶς τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ ἄστρα ὁρᾶσθαι κατὰ τῶν ὁμοειδῶν καὶ παραλλήλων τῷ ἰσημερινῷ τόπων ποιούμενα τάς τε ἀνατολὰς καὶ τὰς μεσουρανήσεις καὶ τὰς δύσεις. τόπων δὲ εἶπεν καὶ οὐχὶ κύκλων διὰ τὸ τῇ αἰσθήσει τοὺς τόπους καταλαμβάνεσθαι καὶ μὴ τοὺς κύκλους, καὶ ἴδιον εἶναι τῆς κατὰ παραλλήλων φορᾶς τοὺς αὐτοὺς τῶν ἀνατολῶν καὶ μεσουρανήσεων καὶ δύσεων τόπους τοὺς ἀστέρας φυλάττειν πρὸς αἴσθησιν.

`438`

«Ἐκ δὲ τῆς ἐφεξῆς καὶ συνεχεστέρας παρατηρήσεως ...» κατελαμβάνετο «ὅτι τὰ μὲν ἄλλα πάντα τῶν ἄστρων» τουτέστιν τὰ ἀπλανῆ διατηροῦντα φαίνεται καὶ τὰ πρὸς ἄλληλα διαστήματα δηλαδὴ καὶ τοὺς σχηματισμοὺς οὓς ἔχουσι πρὸς ἀλλήλους, καὶ «πρὸς τοὺς οἰκείους τῇ πρώτῃ «φορᾷ τῇ ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς κατὰ παραλλήλων κύκλων φερούσῃ «τόπους ἐπὶ πλεῖστον ἰδίωμα.» ἐπὶ πλεῖστον δὲ ἰδίωμα εἶπεν, διὰ τὸ καὶ αὐτοὺς καταλαμβάνεσθαι κατὰ ρ ἔτη κινουμένους μοῖραν μίαν καὶ λοξουμένους πρὸς τὸν ἰσημερινόν, καὶ κατὰ μὲν τὸν ἀκριβέστερον λόγον διὰ τοῦτο ἕλικας γράφοντας καὶ μὴ κατὰ τῶν αὐτῶν τόπων ὧν καὶ πρότερον ἀνατέλλοντάς τε καὶ μεσουρανοῦντας καὶ δύνοντας, διὰ δὲ τὸ ἀνεπαίσθητον τοῦ κατὰ μίαν ἑκάστην ἡμέραν ἐπιβάλλοντος τῷ μήκει, ἐπὶ πλεῖστον φαίνονται τὸ ἰδίωμα τοῦ κατὰ παραλλήλων κύκλων φέρεσθαι φυλάττοντες, τουτέστιν τὸ κατὰ τῶν αὐτῶν τόπων ἀνατέλλειν τε καὶ μεσουρανεῖν καὶ δύνειν.

«Τὸν δὲ ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς πλανωμένους ἀστέρας μεταβάσεις τινὰς ποιουμένους, ποικίλας μὲν καὶ ἀνίσους ἀλλήλαις, πάσας «δὲ ὡς πρὸς τὴν καθόλου κίνησιν εἰς τὰ πρὸς ἀνατολὰς καὶ ὑπολειπόμενα «μέρη τῶν συντηρούντων τὰ πρὸς ἄλληλα διαστήματα καὶ ὡς ὑπὸ μιᾶς «σφαίρας περιαγομένων ἄστρων.»

`439`

Ὁ γὰρ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη καὶ οἱ πλάνητες κινοῦνται ἐν ταῖς ἰδίαις σφαίραις κατὰ μῆκος ἀπὸ δυσμῶν ἐπʼ ἀνατολὰς παραχωροῦντες — σιωπωμένων τὰ νῦν τῶν κατὰ πλάτος καὶ βάθος καὶ ἔτι τῶν στηριγμῶν καὶ προποδισμῶν τῶν ε πλανωμένων διὰ τὸ καὶ περὶ τῶν πρώτων δύο κινήσεων προκεῖσθαι αὐτῷ ποιεῖσθαι τὸν λόγον — ὑπολειπόμενοι τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων καὶ συντηρούντων τὰ πρὸς ἄλληλα διαστήματα, καὶ ἄλλοτʼ ἄλλοις συνοδεύοντες. καὶ ὁ μὲν ἥλιος κινεῖται ἑκάστης ἡμέρας κατὰ μῆκος μοῖραν α ἔγγιστα, ἡ δὲ σελήνη ιγ, ὁ δὲ Κρόνος 𐆊 β, ὁ δὲ Ζεὺς 𐆊 ε, ὁ δὲ Ἄρης 𐆊 λα, ἡ δὲ Ἀφροδίτη καὶ ὁ Ἑρμῆς μοῖραν α ἔγγιστα, κινοῦνται δὲ καὶ κατὰ πλάτος καὶ βάθος ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς δειχθήσεται, εἰς τὰ πρὸς ἀνατολὰς ὡς ἔφαμεν ὑπολειπόμενοι τῶν ἀπλανῶν, καὶ συντηρούντων τὰ πρὸς ἄλληλα διαστήματα.

Τὸ δὲ «καὶ ὡς ὑπὸ μιᾶς σφαίρας περιαγομένων ἄστρων», πάλιν τῶν ἀπλανῶν λέγει, ἐπειδήπερ ὡς ἐδείκνυμεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ἐκ τῆς ἀντιπεριαγωγῆς τῶν δύο ὑπεναντίων κινήσεων, πάντες μὲν οἱ ἀστέρες ἕλικας γράφουσιν, οὗτοι δὲ διὰ τὴν βραχύτητα τῆς πρὸς ἀνατολὰς μεταβάσεως, ἐπὶ πλεῖστον κατὰ παραλλήλων τῶν τοῖς πόλοις τῆς πρώτης φορᾶς γραφομένων πρὸς αἴσθησιν φαίνονται φερόμενοι, ὅπερ μόνη ποιεῖται ἡ τῆς μιᾶς καὶ περὶ τοὺς τοῦ ἰσημερινοῦ πόλους φερομένης σφαίρας.

«Εἰ μὲν οὖν καὶ ἡ τοιαύτη μετάβασις τῶν πλανωμένων κατὰ παραλλήλων κύκλων ἐγίνετο τῷ ἰσημερινῷ ...» καὶ τὰ ἑξῆς.

`440`

Εἰ μὲν οὖν αἱ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς σελήνης καὶ ἔτι τῶν ε πλανωμένων ἐπὶ τὰς πρὸς ἀνατολὰς μεταβάσεις κατὰ παραλλήλων κύκλων ἐγίγνοντο τῷ ἰσημερινῷ ὥσπερ οἱ ἀπλανεῖς — κατὰ παραλλήλων κύκλων τῷ ἰσημερινῷ πρὸς αἴσθησιν ἐπὶ πλεῖστον φερόμενοι ὑπόνοιαν παρέχουσι τοῦ νομίζεσθαι καὶ τὴν τῆς σφαίρας αὐτῶν μετάβασιν περὶ τοὺς τοῦ ἰσημερινοῦ πόλους ἀποτελεῖσθαι — πιθανὸν ἦν μίαν ἡγεῖσθαι πάντων φορὰν τὴν ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμάς· ἔχει γάρ τινα λόγον τὸ τὰς γινομένας αὐτῶν ἀπὸ τῶν ἀπλανῶν ποικίλας πρὸς τὰς ἀνατολὰς παραχωρήσεις καθʼ ὑστερήσεις διαφόρους λέγειν γίγνεσθαι καὶ μὴ κατὰ τὴν ἐναντίαν τῇ πρώτῃ φορᾷ κίνησιν, ὡς ὑπολαμβάνειν ἡμᾶς τὸν μὲν ἥλιον ἑκάστης ἡμέρας εἰς τὰ προηγούμενα κινεῖσθαι, τουτέστιν ἀπὸ ἀνατολῆς ἐπὶ δύσιν, μοίρας τνθ, τὴν δὲ τοῦ παντὸς φορὰν μοίρας τξ, ἵνα ἐν τοσούτῳ ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ ἀνατολὴν παραγινόμενος ὁ ἥλιος διὰ τοῦτο ὑστερίζῃ τῶν ἀπλανῶν μοῖραν α· καὶ τὴν σελήνην ὁμοίως κινεῖσθαι μοίρας τμζ, τὴν δὲ τοῦ παντὸς μοίρας τξ, καὶ ὑστερίζειν τῶν ἀπλανῶν μοίρας ιγ· ὁμοίως δὲ καὶ τοὺς ε πλανωμένους· καὶ οὕτως ἂν ἐδόκει ἡ κίνησις αὐτῶν σύμφωνος γίνεσθαι τοῖς φαινομένοις.

`441`

Ἔστωσαν γὰρ λόγου ἕνεκεν ἀπὸ ἀνατολῆς καὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ Κριοῦ κινούμενοι ὅ τε ἥλιος καὶ ἡ σελήνη τὰς εἰρημένας μοίρας ἐπὶ τοῦ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων ἡλιακοῦ κύκλου, καὶ ἔτι καθʼ ἑαυτὴν ἡ τοῦ παντὸς φορά. ὁ οὖν ἥλιος κινηθεὶς τὰς τνθ μοίρας εὑρεθήσεται εἰς τὴν ἑξῆς ἡμέραν ἀνατέλλων κατὰ τοῦ τέλους τῆς πρώτης μοίρας τοῦ Κριοῦ, καὶ ἑξῆς κατὰ τῆς δευτέρας, καὶ ὁμοίως κατὰ τῆς τρίτης ἀκολούθως τοῖς φαινομένοις. καὶ ἡ σελήνη δὲ πάλιν κινηθεῖσα τὰς τμζ μοίρας ἐν τῇ μιᾷ ἡμέρᾳ, εὑρεθήσεται τῇ ἑξῆς κατὰ τῆς ιγ μοίρας τοῦ Κριοῦ, καὶ τῇ ἑξῆς πάλιν κατὰ τῆς κϛ, καὶ πάλιν ἑξῆς ἀκολούθως τοῖς φαινομένοις. ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ πλάνητες. ἀλλʼ εἰ περὶ τοὺς αὐτοὺς πόλους τῇ πρώτῃ φορᾷ καὶ ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη καὶ ἡ τούτων μετάβασις ἀπετελεῖτο καθυστερήσεις διαφόρους εἰς τὰ πρὸς ἀνατολὰς παραχωροῦσα, ἀκόλουθον ἂν ἦν κατὰ παραλλήλων αὐτοὺς φερομένους τῷ ἰσημερινῷ, ἢ καὶ τοῖς ἀπλανέσι τὰς ὑστερήσεις ποιεῖσθαι, ἐπεὶ καὶ περὶ τοὺς αὐτοὺς πόλους ἐφέροντο· «νῦν δὲ «ἅμα ταῖς πρὸς ἀνατολὰς μεταβάσεσιν, παραχωροῦντες φαίνονται» τοῦ κατὰ παραλλήλων κύκλων φέρεσθαι πρὸς ἄρκτους καὶ μεσημβρίαν αἰσθητῇ τινι παραχωρήσει, καὶ ταύτῃ μήτε ὁμαλῇ μήτε τεταγμένῃ, «ὥστε «δόξαι τισὶν διʼ ἐξωθήσεών τινων τοῦτο τὸ σύμπτωμα γίνεσθαι περὶ αὐτούς.» διό φησιν «ἀλλʼ ἀνωμάλου μὲν ὡς πρὸς τὴν τοιαύτην ὑπόνοιαν ...» ἡ γὰρ ἐξώθησις ὑπὸ βίας τινὸς ἀλόγου γινομένη ἄτακτον ἐποίει καὶ τὴν τοιαύτην παραχώρησιν. «... τεταγμένης δὲ ὡς ὑπὸ λοξοῦ κύκλου «πρὸς τὸν ἰσημερινὸν ἀποτελουμένης ...» ἐπεὶ καὶ ἴδιον τῶν τοῦ λοξοῦ κύκλου τμημάτων μὴ ἀναλόγως ποιεῖσθαι τὰς ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ ἀποστάσεις, ἀλλὰ μείζονας τὰς πλησιέστερον τῆς κοινῆς αὐτῶν τομῆς ἐλάσσονας δὲ τὰς ἀπώτερον ἀνωμάλῳ τινὶ διαφορᾷ, ὡς ἑξῆς ἐν τούτῳ τῷ βιβλίῳ δείξομεν περὶ τῆς λοξώσεως τοῦ ἡλίου διαλαμβάνοντες. διὸ καὶ πάντοτε πρὸς τοῖς ἰσημερινοῖς μείζονα τὴν κατὰ μέρος τοῦ ἡλίου παραχώρησιν εὑρίσκομεν γιγνομένην ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ, ἐάν τε πρὸς ἄρκτους ἐάν τε πρὸς μεσημβρίαν αὐτοῦ παραχωρῇ, ἐλάττονα δὲ τὴν πρὸς τοῖς τροπικοῖς, ἕκαστον μέντοι τμῆμα τοῦ λοξοῦ καὶ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων κύκλου τὴν οἰκείαν ἔχει ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ παραχώρησιν πάντοτε τὴν αὐτὴν μένουσαν, ἐπεὶ καὶ τὴν κλίσιν πάντοτε τὴν αὐτὴν μένουσαν φυλάττουσιν.

`442`

«Ὅθεν καὶ ὁ τοιοῦτος κύκλος εἷς τε καὶ ὁ αὐτὸς καὶ τῶν πλανωμένων «ἴδιος καταλαμβάνεται ...» διὸ καὶ ἐν ἑκάστῃ τῶν ζ σφαιρῶν ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ε πλανωμένων ἐν τῷ ἐπιπέδῳ αὐτοῦ ὁμόκεντρον αὐτῷ παραλαμβάνομεν «... ἀκριβούμενον μὲν καὶ ὥσπερ γραφόμενον ὑπὸ τῆς «τοῦ ἡλίου κινήσεως.» τὸ μὲν οὖν ἀκριβούμενον διὰ τὸ τὸ κέντρον τοῦ ἡλίου κατὰ τοῦ ἐπιπέδου φέρεσθαι τοῦ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων· τὸ δὲ ὥσπερ γραφόμενον, ἐπεὶ ὁ μὲν ζῳδιακὸς ἐν τῇ τῶν ἀπλανῶν σφαίρᾳ νοεῖται, ἡ δὲ τοῦ ἡλίου σφαῖρα περιγειοτέρα, καὶ κινούμενος ὁ ἥλιος ἐπὶ ταύτης, γράφει κύκλον ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ ὡς ἔφαμεν τοῦ διὰ μέσων φαινόμενος ἡμῖν ὥσπερ ἐν αὐτῇ τῇ τῶν ἀπλανῶν σφαίρᾳ τυγχάνων καὶ αὐτὸν τὸν λοξὸν καὶ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων γράφων. «... Περιοδευόμενος δὲ καὶ ὑπὸ τῆς σελήνης καὶ τῶν ε πλανωμένων.» πάντοτε γὰρ περὶ αὐτὸν ἀναστρέφονται, βορειότεροι καὶ νοτιώτεροι καὶ κατʼ αὐτὸν γινόμενοι, ἀφίστανται δὲ αὐτοῦ πρὸς βορρᾶν καὶ νότον, καὶ οὐδὲ τὸ τυχὸν παρεκπίπτουσιν τῆς ἔμπροσθεν εἰρημένης ἑκάστου μεγίστης κατὰ πλάτος παραχωρήσεως, ὥσπερ καὶ ὁ ἥλιος οὐδέποτε παρεκπίπτων καταλαμβάνεται τῶν τροπικῶν· αὕτη γὰρ καὶ τούτου ἐστὶν ἡ μεγίστη κατὰ πλάτος ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ παραχώρησις.

Ἔτι δὲ καὶ «μέγιστος οὗτος ὁ κύκλος θεωρεῖται, διὰ τὸ τῷ ἴσῳ βορειότερον καὶ νοτιώτερον τοῦ ἰσημερινοῦ γίγνεσθαι τὸν ἥλιον.»

Λέγω οὖν ὅτι ἐὰν ἀστὴρ κατὰ κύκλου τινὸς φερόμενος τῷ ἴσῳ βορειότερος καὶ νοτιώτερος μεγίστου τινὸς κύκλου γίνηται, καὶ αὐτὸς καθʼ οὗ φέρεται ὁ ἀστὴρ μέγιστός ἐστιν.

`443`

Ἔστω γὰρ ὁ ἰσημερινὸς καὶ μέγιστος κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, ὁ δὲ λοξὸς καὶ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων καθʼ οὗ ὁ ἥλιος φέρεται ὁ ΑΕΓΖ, τῷ ἴσῳ βορειότερος καὶ νοτιώτερος τυγχάνων τοῦ ΑΒΓΔ ἰσημερινοῦ, ἐπὶ τοῦ διὰ τῶν πόλων αὐτῶν. καὶ ἔστω ὁ διὰ τῶν πόλων αὐτῶν ὁ ΒΕΔΖ. ἔστω δὲ βόρεια μὲν τὰ πρὸς τῷ Ζ, νότια δὲ τὰ πρὸς τῷ Ε. καὶ βορειότατος γινόμενος ὁ ἥλιος ἢ καὶ ἀστὴρ ἔστω κατὰ τὸ Ζ, νοτιώτατος δὲ κατὰ τὸ Ε, ἴση δὲ ἔστω ἡ ΖΔ τῇ ΕΒ. λέγω ὅτι μέγιστός ἐστιν ὁ ΑΕΓΖ ζῳδιακός.

Ἐπεὶ γὰρ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΕ τῇ ΔΖ, κοινὴ δὲ ἡ ΕΔ, ὅλη ἄρα ἡ ΒΕΔ ὅλῃ τῇ ΕΔΖ ἴση ἐστίν. ἡμικυκλίου δὲ μεγίστου κύκλου ἡ ΒΕΔ, ἡμικυκλίου ἄρα τοῦ αὐτοῦ κύκλου καὶ ἡ ΕΔΖ. καὶ ἐπεὶ ὁ ΑΕΓΖ ζῳδιακὸς κύκλος τὸν ΒΕΔΖ κύκλον μέγιστον ὄντα δίχα τέμνει, καὶ αὐτὸς μέγιστός ἐστιν· δέδεικται γὰρ τοῦτο ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Θεοδοσίου Σφαιρικῶν. καὶ περὶ τοῦτον πάντοτε ὡς ἔφαμεν αἱ τῶν πλανωμένων εἰς τὰ ἑπόμενα μεταβάσεις ἀποτελοῦνται.

«... Δευτέραν ταύτην διαφορὰν τῆς καθόλου κινήσεως ἀναγκαῖον ἦν «ὑποστήσασθαι ...»

`444`

Ὑπομνήσας ἐκ ποίων ἐννοιῶν καὶ παρατηρήσεων καταλαμβάνονται οἱ ἀστέρες οὐχὶ τοὺς αὐτοὺς πόλους ἔχοντες τῷ ἰσημερινῷ περὶ οὓς καὶ ἡ πρώτη φορὰ ἀποτελεῖται ἡ ἀπʼ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμάς, τὴν εἰρημένην εἰς τὰ πρὸς ἀνατολὰς καὶ εἰς τὰ ἑπόμενα μετάβασιν ποιούμενοι, διὰ τὸ ὑπολειπομένους αὐτοὺς ὁρᾶσθαι καὶ βορειοτέρους καὶ νοτιωτέρους τοῦ ἰσημερινοῦ γινομένους, φησίν· «δευτέραν ταύτην διαφορὰν τῆς καθόλου “πρώτης κινήσεως ἀναγκαῖον ἦν ὑποστήσασθαι, τὴν περὶ πόλους” τοῦ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων καὶ λοξοῦ πρὸς τὸν ἰσημερινὸν ἀποτελουμένην, ἐπεὶ περὶ τὸν τοιοῦτον κύκλον τὰς κινήσεις ποιούμενοι καταλαμβάνονται. εἰ δέ τις φαίη καὶ περὶ τούτους τοὺς πόλους τῆς δευτέρας φορᾶς ἀποτελουμένης περὶ τὰ αὐτὰ τῇ πρώτῃ φορᾷ γίνεσθαι τὴν μετάβασιν καὶ καθʼ ὑπόλειψιν φαίνεσθαι τὰς πρὸς ἀνατολὰς τῶν ἀστέρων παραχωρήσεις, συμβήσεται, τοῦ μὲν ἡλίου φερομένου ὡς ἔφαμεν τὰς τνθ μοίρας ἐπὶ τοῦ λοξοῦ κύκλου καθʼ ἑκάστην ἡμέραν, καὶ βορειότερον καὶ νοτιώτερον κατʼ αὐτοῦ τοῦ ἰσημερινοῦ φαίνεσθαι τὸν ἥλιον, ὡσαύτως δὲ καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ε πλανωμένους καὶ βορειοτέρους καὶ νοτιωτέρους καὶ κατʼ αὐτὸν τὸν διὰ μέσων, καὶ ἔτι λόγου ἕνεκεν τὸν ἥλιον ἢ ἐπὶ τὰ βόρεια ἀνατέλλοντα ἐπὶ τὰ νότια δύνειν, ὅπερ οὐχ ὁρᾶται συμβαῖνον.

“Ἐὰν δὴ νοήσωμεν τὸν διὰ τῶν πόλων ἀμφοτέρων τῶν εἰρημένων γραφόμενον « μέγιστον κύκλον ...» καὶ τὰ ἑξῆς.

`445`

Ἐὰν οὖν νοήσωμεν τὸν ἰσημερινὸν καὶ τὸν διὰ μέσων τῶν ζῳδίων μεγίστους ὄντας τέμνοντας ἀλλήλους δίχα καὶ κατὰ διάμετρον, καὶ ἔτι διὰ τῶν πόλων αὐτῶν γραφόμενον μέγιστον κύκλον, δῆλον ὡς δίχα αὐτοὺς τέμνει καὶ πρὸς ὀρθάς, καὶ γενήσονται πρὸς τὸν διὰ μέσων τῶν ζῳδίων τομῶν σημεῖα δ· δύο μὲν τὰ ὑπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ, καὶ ἕτερα δύο τὰ ὑπὸ τοῦ διʼ ἀμφοτέρων τῶν πόλων, τεταρτημοριαίας διαστάσεις ἀλλήλων ἀπέχοντα, διὰ τὸ τὸν διὰ τῶν πόλων δίχα τέμνειν τὰ ἀπολαμβανόμενα ἡμικύκλια τοῦ τε διὰ μέσων καὶ τοῦ ἰσημερινοῦ. καὶ τὰ μὲν δύο τὰ ὑπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ πρὸς τὸν διὰ μέσων γινόμενα καλείσθω ἰσημερινά, «ὧν “τὸ μὲν ἀπὸ μεσημβρίας πρὸς ἄρκτους” οἱονεὶ ἐπὶ τὰ πρὸς ἀνατολὰς ἔχον τὴν πάροδον ἐαρινὸν καλείσθω — τοῦτο δέ ἐστιν τὸ κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ Κριοῦ λαμβανόμενον —, “τὸ δʼ ἐναντίον” τουτέστιν κατὰ διάμετρον τὸ ἀπὸ ἄρκτων ἐπὶ μεσημβρίαν ἔχον τὴν τοῦ ἡλίου πάροδον μετοπωρινόν — ἔστιν δὲ καὶ τοῦτο κατὰ τῆς ἀρχῆς τῶν Χηλῶν. τὰ δὲ λοιπὰ δύο τὰ γινόμενα ὑπὸ τοῦ διʼ ἀμφοτέρων τῶν πόλων καὶ τοῦ ζῳδιακοῦ καλείσθω τροπικὰ καὶ αὐτὰ πάλιν κατὰ διάμετρον ἀλλήλων, ὧν τὸ μὲν ἀπὸ μεσημβρίας τοῦ ἰσημερινοῦ χειμερινὸν λέγεται, ὅ ἐστιν κατὰ τῆς ἀρχῆς τοῦ Αἰγόκερω, τὸ δὲ ἀπὸ ἄρκτων θερινόν, ὅπερ πάλιν ἐστὶν κατὰ τῆς ἀρχῆς τοῦ Καρκίνου.

`446`

Ἵνα δὲ καὶ διὰ τῶν γραμμῶν φανερὰ ἡμῖν γένηται ἡ ἐπὶ τῶν παρόδων τῶν εἰρημένων σημείων ὀνομασία, ἔστω ἰσημερινὸς μὲν κύκλος ὁ ΑΒΓΔ ζῳδιακὸς δὲ ὁ ΑΕΓΖ, διὰ δὲ τῶν πόλων αὐτῶν γεγράφθω μέγιστος κύκλος ὁ ΒΕΔΖ καὶ ἔστω ἀρκτῷα μὲν τὰ πρὸς τῷ Ζ μεσημβρινὰ δὲ τὰ πρὸς τῷ Ε ἀνατολικὰ δὲ τὰ πρὸς τῷ Γ, ὥστε τὰ ἀπὸ τοῦ Α ὡς ἐπὶ τὸ Ε καὶ τὸ Γ ἑπόμενα τυγχάνειν. ἔστω δὴ ἐπὶ τοῦ ζῳδιακοῦ σημεῖα τομῶν δ, τὰ Α, Ε, Γ, Ζ ὧν β μὲν τὰ ὑπὸ τοῦ ΑΒΓΔ ἰσημερινοῦ καὶ τοῦ ΑΕΓΖ ζῳδιακοῦ κατὰ διάμετρον ἀλλήλοις τὰ Α, Γ, καλούμενα δὲ ἰσημερινά· τὸ μὲν ἀπὸ τοῦ Ε ὡς ἀπὸ μεσημβρίας ἤτοι ἀπὸ τῶν νοτιωτέρων ἐπὶ τὰ πρὸς ἄρκτους εἰς τὰ ἑπόμενα ἔχον τὴν πάροδον ἐαρινὸν καλείσθω οἱονεὶ τὸ Γ, τὸ δὲ ἐναντίον τουτέστιν ἤτοι τὸ κατὰ διάμετρον ἢ τὸ ἀπʼ ἄρκτων ἐπὶ μεσημβρίαν, ὅ ἐστιν ἀπὸ τοῦ Ζ ὡς ἐπὶ τὰ ἑπόμενα πάλιν μετοπωρινὸν τουτέστιν τὸ Α· δύο δὲ τὰ γινόμενα ὑπὸ τοῦ ΑΕΓΖ ζῳδιακοῦ καὶ τοῦ ΒΕΔΖ διὰ τῶν πόλων τὰ Ε, Ζ καὶ αὐτὰ κατὰ διάμετρον ἀλλήλων καλούμενα δὲ τροπικά, ὧν τὸ μὲν ἀπὸ μεσημβρίας τοῦ ἰσημερινοῦ οἱονεὶ τὸ Ε χειμερινὸν καλείσθω, τὸ δὲ ἀπʼ ἄρκτων κατὰ διάμετρον τουτέστιν τὸ Ζ θερινόν.

`447`

»Νοηθήσεται δὲ ἡ μὲν μία καὶ πρώτη φορὰ ...” τῆς ἀνάστρου καὶ περιεχούσης τὰ πάντα σφαίρας κατακρατοῦσα καὶ συμπεριάγουσα τὰς τῶν ἀστέρων σφαίρας ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμάς, νοουμένου διʼ ἀμφοτέρων τῶν εἰρημένων πόλων κύκλου περιαγομένου καὶ περιγράφοντος καὶ ἀφορίζοντος τὴν πρώτην φορὰν καὶ τὰ λοιπὰ πάντα συμπεριάγοντος καὶ περὶ τοὺς τοῦ ἰσημερινοῦ πόλους, οἵτινες τοῦ ἰσημερινοῦ πόλοι βεβηκότες εἰσὶν ἐπί τινος ἑστῶτος καὶ μένοντος πρὸς ὀρθὰς τῷ ὁρίζοντι κύκλου, ὡς τοῦ καθʼ ἑκάστην οἴκησιν μεσημβρινοῦ, ὃς τούτῳ μόνῳ διαφέρει τοῦ διʼ ἀμφοτέρων τῶν πόλων περιαγομένου κύκλου τῷ μὴ πάντοτε διὰ τῶν τοῦ λοξοῦ καὶ ζῳδιακοῦ κύκλου πόλων γράφεσθαι ἀλλὰ μόνον ὅταν τὰ τροπικὰ σημεῖα μεσουρανῇ, διὰ τὸ τότε ἐφαρμόζειν τὸν ἑστῶτα μεσημβρινὸν τῷ περιφερομένῳ καὶ διὰ τῶν πόλων ἀμφοτέρων ὄντι καὶ τὸν αὐτὸν αὐτῷ γίγνεσθαι δηλαδὴ καὶ πρὸς ὀρθὰς τῷ ζῳδιακῷ, ἐπεὶ καὶ ἀμφότεροι τότε διὰ τῶν πόλων ὄντες τοῦ ἰσημερινοῦ καὶ διὰ τῆς ἁφῆς τοῦ τροπικοῦ εἰσιν. ἔτι δὲ ὁ οὕτως ἑστὼς πρὸς ὀρθὰς αἰεὶ τῷ ὁρίζοντι κύκλος καλεῖται μεσημβρινὸς ἐπεὶ ἡ τοῦ μεγίστου κύκλου τοιαύτη πρὸς τὸν ὁρίζοντα θέσις, “τά τε ὑπὸ γῆν καὶ τὰ ὑπὲρ γῆν ἡμισφαίρια καὶ ἔτι «τὰ τῶν παραλλήλων κύκλων τμήματα διχοτομοῦσα, καὶ τῶν νυχθημέρων τοὺς μέσους χρόνους περιέχει», τουτέστιν τὰς ἕκτας ὥρας τῆς ἡμέρας καὶ νυκτός.

”Ἡ δὲ δευτέρα φορὰ καὶ πολυμερὴς ...» ἡ εἰς τὰ πρὸς ἀνατολὰς καὶ εἰς τὰ ἑπόμενα γινομένη καὶ ποικίλας κινήσεις περιέχουσα ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ε πλανωμένων καὶ ἔτι τῶν ἀπλανῶν, διὰ τὸ ὡς ἔφαμεν καὶ τούτους καταλαμβάνεσθαι κατὰ ρ ἔτη εἰς τὰ ἑπόμενα περὶ τοὺς τοῦ ζῳδιακοῦ πόλους κινουμένους μοῖραν α, περιεχομένη μὲν καὶ περιφερομένη ὑπὸ τῆς πρώτης φορᾶς ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμάς, ἀντιπεριαγομένη δὲ καὶ συμπεριάγουσα τὰς τῶν ἀστέρων σφαίρας ἐπὶ τὰ ἐναντία ὡς ἀπὸ δυσμῶν ἐπʼ ἀνατολὰς περὶ τοὺς τοῦ ζῳδιακοῦ πόλους, οἵτινες πάντοτε μένουσιν ἐπὶ τοῦ τὴν πρώτην φορὰν περιγράφοντος κύκλου, τουτέστιν τοῦ διʼ ἀμφοτέρων τῶν εἰρημένων πόλων περιαγομένου καὶ περιάγονταί τε εἰκότως σὺν αὐτῷ ἐπʼ αὐτοῦ μένοντες, καὶ τῇ κατὰ τὰ ἐναντία δευτέρᾳ κινήσει τὴν αὐτὴν θέσιν συντηροῦσιν τοῦ γραφομένου ἐκ τῆς περὶ αὐτοὺς γινομένης δευτέρας φορᾶς μεγίστου καὶ λοξοῦ κύκλου πρὸς τὸν ἰσημερινόν, ἐπεὶ καὶ πάντοτε τὴν αὐτὴν κλίσιν ἤτοι λόξωσιν καταλαμβάνονται συντηροῦντες μοιρῶν τυγχάνουσαν κγ να κ, ὅσον καὶ οἱ πόλοι τοῦ ἰσημερινοῦ ἀπὸ τῶν τοῦ ζῳδιακοῦ ἀφεστήκασιν.

Εἴρηκεν δὲ τὰς σφαίρας ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ε πλανωμένων περιάγεσθαι εἰς τὰ ἐναντία τῆς πρώτης φορᾶς περὶ τοὺς τοῦ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων πόλους, καίπερ ὅλῃ τῇ πραγματείᾳ αὐτοὺς παραλαμβάνεσθαι, ἁπλούστερον ποιούμενος τὸν λόγον· οὐδὲν γὰρ διαφέρει πρὸς τὴν τῶν φαινομένων συμφωνίαν, εἴτε αὐτοὺς εἴτε τὰς σφαίρας αὐτῶν ὑπόθοιτο κινεῖσθαι.

`448`

Προδιαλαβὼν οὖν ὁλοσχερέστερον ἀπό τε τῶν κοινῶν ἐννοιῶν καὶ τῶν πρὸς τὰ φαινόμενα συμφώνων τὰ ὡς ἐν ἀρχῇ λόγου τῆς μαθηματικῆς θεωρίας ὀφείλοντα κεφαλαιωδῶς προλημφθῆναι — διὸ καὶ εἴρηκεν βεβαιωθησομένας γε καὶ ἐπιμαρτυρηθησομένας τέλεον ἐκ τῶν ἐφεξῆς κατὰ μέρος ἀποδείξεων —, ἀρχόμενος τῶν κατὰ μέρος καὶ συγκεφαλαιούμενος τὰ προρρηθέντα φησίν·

«Ἡ μὲν οὖν ὁλοσχερὴς προδιάληψις ὡς ἐν κεφαλαίοις τοιαύτην ἂν «ἔχοι τὴν ἔκθεσιν τῶν ὀφειλόντων προϋποκεῖσθαι».

`449`

Ἡ μὲν οὖν καθόλου καὶ ἀρχοειδὴς προδιάλημψις ὡς ἐν κεφαλαίοις ἐξ ἁπλουστέρων παρατηρήσεων αὐτῷ λημφθεῖσα τοῦτον τὸν τρόπον αὐτῷ προτετύπωται. ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ μέρος ἀποδείξεων πρώτην ἡγεῖται ὑπάρχειν ἀπόδειξιν διʼ ἧς ἡ μεταξὺ τῶν δύο πόλων τοῦ τε ἰσημερινοῦ περὶ ὃν ἡ πρώτη φορὰ γίνεται καὶ τοῦ ζῳδιακοῦ περὶ ὃν ἡ δευτέρα πηλίκη τις οὖσα τυγχάνει, τουτέστιν πόσων ἐστὶν τμημάτων ὡς ἐπὶ τοῦ διʼ ἀμφοτέρων τῶν εἰρημένων πόλων γραφομένου μεγίστου κύκλου οἵων αὐτὸς ὁ κύκλος τξ.

Ἔτι δέ, φησίν, πρὸ ταύτης τῆς ἀποδείξεως ἀναγκαῖον ὁρῶμεν προεκθέσθαι τὴν πραγματείαν τῶν ἐν τῷ κύκλῳ εὐθειῶν, τουτέστιν πῶς δοθείσης τινὸς περιφερείας τῷ μεγέθει, καὶ ἡ ὑποτείνουσα αὐτὴν εὐθεῖα δίδοται. προτάττει δὲ ταύτην ὡς πλεῖστον μέρος συμβαλλομένην πρὸς τὰς γραμμικὰς ἀποδείξεις· τὰ γὰρ πλεῖστα τῶν ἐν τῇ συντάξει θεωρημάτων διὰ ταύτης ἀποδείκνυσιν. καὶ μετὰ τὴν κατάλημψιν τῆς τοιαύτης πραγματείας καὶ κανονοποιείαν αὐτῆς ἐκτίθεται, ἵνα εἴ ποτε ἐπιζητοῖμεν εἰς τὰς κατὰ μέρος ἐπισκέψεις ἤτοι ἀπὸ περιφερείας εὐθείας λαμβάνειν ἢ ἀπὸ εὐθειῶν περιφερείας, ἐκ προχείρου αὐτὰς ἔχοιμεν ἐπιλογίζεσθαι, καὶ μὴ πάντοτε διὰ τῶν γραμμῶν τοῦτο ποιοῦντες ἐγχρονίζωμεν.

`450`

Εἶτα ἐπεὶ ἐχρῆν τὰ μεγέθη τῶν εὐθειῶν καὶ τῶν περιφερειῶν ὡρισμένα τινὰ τυγχάνειν, ὑποτίθεται τὸν μὲν κύκλον διαιρεῖσθαι εἰς ἴσα τμήματα τξ καὶ καλεῖ ἕκαστον διάστημα μοιριαῖον, τὴν δὲ διάμετρον εἰς ἴσα τμήματα ρκ καὶ καλεῖ καὶ ταῦτα ὁμοίως μοιριαῖα, ὡς τῶν μὲν περιφερειῶν εἶναι τὰ μεγέθη οἵων ὁ κύκλος τξ, τῶν δὲ εὐθειῶν οἵων ἡ διάμετρος ρκ. χρῆται δὲ εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ κανόνος τῇ καθʼ ἡμιμοίριον τῶν περιφερειῶν παραυξήσει. παρατιθεὶς αὐταῖς τὰς ἐπιβαλλούσας τῶν ὑποτεινουσῶν αὐτὰς εὐθειῶν πηλικότητας, τοιούτων οἵων ὡς ἔφαμεν ἡ διάμετρος ρκ. διεῖλον δέ φησιν τὴν διάμετρον εἰς ρκ «διὰ τὸ ἐξ αὐτῶν τῶν “ἐπιλογισμῶν φανησόμενον ἐν τοῖς ἀριθμοῖς εὔχρηστον.” εἰκὸς δὲ αὐτὸν μᾶλλον, διὰ τὸ εἰς πολλὰς ἀποδείξεις συντελεῖν αὐτῷ τὴν πηλικότητα τῆς ἐκ τοῦ κέντρου, εὐχρηστότερον δὲ πάντων τῶν ἀριθμῶν εἶναι τὸν ξ, διὰ τὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων τῶν δυναμένων πλείονα μέρη ἔχειν ἐλάττονα ὄντα εὐμεταχειριστότερον εἶναι· διὰ τοῦτο καὶ τὴν διάμετρον εἰς ρκ διῄρηκεν ἵνα ἔχῃ τὴν ἐκ τοῦ κέντρου ξ.

`451`

»Πρότερον δὲ δείξομεν πῶς ἂν ὡς ἔνι μάλιστα διʼ ὀλίγων καὶ τῶν αὐτῶν « θεωρημάτων εὐμεθόδευτον καὶ ταχεῖαν τὴν ἐπιβολὴν τὴν πρὸς τὰς «πηλικότητας αὐτῶν ποιοίμεθα.»

Δέδεικται μὲν οὖν καὶ Ἱππάρχῳ πραγματεία τῶν ἐν κύκλῳ εὐθειῶν ἐν ιβ βιβλίοις, ἔτι τε καὶ Μενελάῳ ἐν ϛ. θαυμάσαι δʼ ἐστὶν τὸν ἄνδρα πῶς εὐμεταχειρίστως διʼ ὀλίγων καὶ εὐχερῶν θεωρημάτων τὴν εὕρεσιν τῆς πηλικότητος αὐτῶν πεποίηται. καὶ μετὰ τὸ διά τινων βραχέων λημματίων δεῖξαι ὁπόσα μάλιστα χρήσιμα τῶν θεωρημάτων πρὸς τὴν κατάληψιν τῆς πηλικότητος τῶν εὐθειῶν, ἑξῆς καὶ διὰ τῶν αὐτῶν δείκνυσιν τὴν ἐξέτασιν τοῦ κανόνος γινομένην, ὅπως μὴ μόνον ἐκ τῶν ἀντιγράφων ἀνεξετάστως ἔχοιμεν τὰ μεγέθη ἐκτεθειμένα, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς γραμμικῆς δείξεως τὴν ἐξέτασιν αὐτῶν ποιώμεθα, ἵνα κἂν περί τινα τῶν ἐν τῷ κανόνι παρακειμένων ἀριθμῶν γραφική τις ἐγγένηται ἁμαρτία, ἐξ εὐχεροῦς διὰ τῶν γραμμῶν τὴν ἐπανόρθωσιν αὐτῶν ποιώμεθα.

`452`

«Καθόλου μέντοι χρησόμεθα ταῖς τῶν ἀριθμῶν ἐφόδοις κατὰ τὸν τῆς «ἑξηκοντάδος τρόπον διὰ τὸ δύσχρηστον τῶν μοριασμῶν ...»

Καὶ ἐνταῦθα πάλιν τοῦ εὐμεταχειρίστου προνοούμενος βούλεται ἡμᾶς τὰ μέρη τῶν μοιρῶν εἰς ἑξηκοστὰ μεταλαμβάνειν, ἵνα τὴν μοῖραν ἀναλύοντες εἰς ξ, ἐν τοῖς πολλαπλασιασμοῖς λόγου χάριν ἀντὶ τοῦ πολλαπλασιάσαι ἡμᾶς 𐅵 δʹ κʹ ἐφʼ ἑαυτό, ὅπερ οὐ τὴν τυχοῦσαν δυσχέρειαν περιέχει, μη ἑξηκοστὰ πολλαπλασιάζωμεν. οὐ μόνον δὲ τὰς μοίρας ἀναλύει εἰς τὰ πρῶτα, ἀλλὰ καὶ τὰ πρῶτα εἰς δευτέρα καὶ τὰ δευτέρα εἰς τρίτα καὶ τὰ τρίτα εἰς τέταρτα καὶ ἑξῆς ἀκολούθως ἐφʼ ὅσον αὐτῷ χρήσιμον καταφαίνεται.

«Ἔτι δὲ τοῖς πολλαπλασιασμοῖς καὶ μερισμοῖς ἀκολουθήσομεν τοῦ «συνεγγίζοντος ἀεὶ καταστοχαζόμενοι ἐφʼ ὅσον ἂν τὸ παραλειπόμενον «μηδενὶ ἀξιολόγῳ διαφέρῃ τοῦ πρὸς αἴσθησιν ἀκριβοῦς.»

Διδασκαλικοῦ δὲ ὄντος τρόπου προδιαλαβεῖν ἡμᾶς ὀλίγα περί τε τῶν πολλαπλασιασμῶν καὶ μερισμῶν, ὧν καταδηλοτέραν τὴν ἐξέτασιν ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ἐπʼ αὐτῶν τῶν ἐν τῇ συντάξει ἀριθμῶν ποιησόμεθα ὑπʼ ὄψιν μᾶλλον ἄγοντες τὰ λεγόμενα, ἀκόλουθον δʼ ἂν εἴη καὶ ἐνταῦθα προδηλῶσαι τίνα εἴδη ἐστὶν τὰ γινόμενα τῶν μοιρῶν πολλαπλασιαζομένων ἐπὶ τὰς μοίρας καὶ ἐπὶ τὰ πρῶτα ἑξηκοστὰ καὶ ἐπὶ τὰ δεύτερα καὶ τρίτα καὶ τέταρτα καὶ ἑξῆς ἀκολούθως.

`453`

Ἡ μὲν οὖν μοῖρα ἕν τι κατʼ εἶδος δηλοῦσα καθάπερ μονάδος τάξιν ἐπέχουσα, ἀμετάθετός ἐστιν ἐν τοῖς πολλαπλασιασμοῖς· ὅνπερ γὰρ τρόπον ἡ μονὰς ἐπὶ τὸν γ ἀριθμὸν πολλαπλασιασθεῖσα αὐτὸν τὸν γ ἀριθμὸν φυλάττει, καὶ ἐπὶ τὸν δ τετράγωνον αὐτὸν τὸν δ τετράγωνον ποιεῖ καὶ ἐπὶ τὸν η κύβον αὐτὸν τὸν η κύβον, καθὰ καὶ Διόφαντός φησιν· «τῆς «γὰρ μονάδος ἀμεταθέτου οὔσης καὶ ἑστώσης πάντοτε, τὸ πολλαπλασιαζόμενον εἶδος ἐπʼ αὐτὴν αὐτὸ εἶδος ἔσται», τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ μοῖρα ἐφʼ ὃ δʼ ἂν εἶδος πολλαπλασιασθῇ αὐτὸ τὸ εἶδος φυλάττει. ὥστε μοῖρα μὲν ἐπὶ μοίρας ποιήσει μοίρας, ἐπὶ δὲ πρῶτα ἑξηκοστὰ πρῶτα, ἐπὶ δὲ δεύτερα δεύτερα, ἐπὶ δὲ τρίτα τρίτα, καὶ ἑξῆς ἀκολούθως.

Ἐπὶ δὲ τῶν μερῶν τῆς μοίρας οὐκέτι τὸ τοιοῦτον εὑρίσκομεν, ὡς ἑξῆς ἀποδείξομεν. ὅνπερ γὰρ πάλιν τρόπον κατὰ Διόφαντον ἐν τοῖς πολλαπλασιασμοῖς τῶν μερῶν τῆς μονάδος ἑτεροιοῦται τὰ εἴδη, ἀριθμοστὸν γὰρ τὸ τρίτον ἐφʼ ἑαυτὸ πολλαπλασιαζόμενον δυναμοστὸν τὸ θʹ ποιεῖ καὶ τὸ εἶδος ἀλλοιοῖ, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐνταῦθα τὰ μέρη τῆς μοίρας ἑτεροιοῖ τὰ εἴδη, ὡς καὶ ἐντεῦθεν δῆλον γίνεσθαι ὅτι ἡ μοῖρα τὴν οἰκειότητα τὴν πρὸς τὴν μονάδα καὶ κατὰ τὰ μέρη συντηρεῖ. καὶ λογικώτερον μὲν οὕτω.

`454`

Ἵνα δὲ καὶ διὰ τῶν γραμμῶν δείξωμεν τίνα εἴδη ἐστὶν τὰ γινόμενα τῶν μοιρῶν πολλαπλασιαζομένων ἐπὶ τὰ πρῶτα καὶ δεύτερα καὶ τρίτα ἑξηκοστὰ καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ ἔτι τὰ πρῶτα ἐφʼ ἑαυτὰ καὶ ἐπὶ τὰ δεύτερα καὶ τρίτα καὶ ἑξῆς, καὶ ἔτι τὰ λοιπά, ἐκκείσθωσαν δύο εὐθεῖαι πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλαις αἱ ΑΒ, ΒΓ. καὶ ἔστω ἑκατέρα αὐτῶν μοίρας α. καὶ συμπεπληρώσθω τὸ ΑΓ τετράγωνον. ἔσται ἄρα καὶ αὐτὸ μοίρας α. καὶ τετμήσθω ἡ ΒΓ εἰς ἴσα ξ, καὶ ἔστω ἡ ΒΔ πρώτου α. καὶ ἤχθω παράλληλος ἡ ΔΕ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν ὡς ἡ ΓΒ πρὸς ΒΔ οὕτω τὸ ΑΓ πρὸς τὸ ΑΔ, ἑξηκονταπλασίων δὲ ἡ ΓΒ τῆς ΒΔ, ἑξηκονταπλάσιον ἄρα καὶ τὸ ΓΑ τοῦ ΔΑ. καὶ ἔστιν τὸ ΓΑ μοίρας α. τὸ ἄρα ΔΑ ἔσται πρώτου ἑξηκοστοῦ α καὶ περιέχεται ὑπὸ τῆς ΑΒ μοίρας α τυγχανούσης, καὶ τῆς ΒΔ πρώτου ἑξηκοστοῦ. μοῖρα ἄρα ἐπὶ πρῶτα ἑξηκοστὰ πρῶτα ἑξηκοστὰ ποιεῖ. ὁμοίως κἂν τὴν ΒΖ ἀπολάβωμεν ἑξηκοστὸν μέρος τῆς ΒΔ, καὶ διὰ τοῦ Ζ παράλληλον ἀγάγωμεν τὴν ΖΗ, ἔστιν τὸ ΖΑ δευτέρου ἑξηκοστοῦ α περιεχόμενον ὑπὸ τῆς ΑΒ μοίρας, καὶ τῆς ΒΖ δευτέρου ἑξηκοστοῦ. μοῖρα ἄρα ἐπὶ ἑξηκοστὰ δεύτερα ἑξηκοστὰ δεύτερα ποιεῖ. καὶ ὁμοίως ἐπὶ τρίτα τρίτα, καὶ ἐπὶ τέταρτα τέταρτα, καὶ ἑξῆς.

Λέγω δὴ ὅτι καὶ πρῶτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ πρῶτα δεύτερα ποιεῖ.

`455`

Διῃρήσθω καὶ ἡ ΑΒ εἰς ἴσα ξ καὶ ἔστω αὐτῆς ἓν ἑξηκοστὸν τὸ ΒΘ, καὶ ἤχθω διὰ τοῦ Θ τῇ ΒΔ παράλληλος ἡ ΘΚ. ἔσται ἄρα καὶ τὸ ΒΚ ἑξηκοστὸν μέρος τοῦ ΔΑ. καὶ ἔστιν τὸ ΔΑ πρώτου ἑξηκοστοῦ· τὸ ἄρα ΒΚ ἔσται δευτέρου ἑξηκοστοῦ. καὶ περιέχεται ὑπό τε τῆς ΘΒ καὶ τῆς ΒΔ ἑκατέρας πρώτου τυγχανούσης ἑξηκοστοῦ· ὥστε πρῶτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ πρῶτα δεύτερα ποιεῖ. Πάλιν δὴ δεικτέον ὅτι καὶ πρῶτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ δεύτερα τρίτα ἑξηκοστὰ ποιεῖ.

Ἐπεὶ γὰρ τὸ ΑΖ δευτέρου ἐστὶν ἑξηκοστοῦ, καὶ ἔστιν αὐτοῦ ἑξηκοστὸν μέρος τὸ ΖΘ, τὸ ἄρα ΘΖ τρίτου ἐστὶν ἑξηκοστοῦ. καὶ περιέχεται ὑπό τε τῆς ΘΒ οὔσης πρώτου ἑξηκοστοῦ καὶ τῆς ΒΖ δευτέρου· ὥστε πρῶτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ δεύτερα τρίτα ποιεῖ.

Ἔτι δεικτέον ὅτι δεύτερα ἑξηκοστὰ ἐπὶ δεύτερα τέταρτα ποιεῖ.

Εἰλήφθω τῆς ΒΘ ἑξηκοστὸν μέρος ἡ ΒΛ. ἔσται ἄρα δευτέρου ἑξηκοστοῦ. καὶ διὰ τοῦ Λ τῇ ΒΖ παράλληλος ἤχθω ἡ ΛΜ. καὶ ἐπεὶ τὸ ΖΘ ἐδείχθη τρίτων ἑξηκοστῶν καὶ ἔστιν αὐτοῦ ἑξηκοστὸν μέρος τὸ ΒΜ, τὸ ΒΜ ἄρα τέταρτόν ἐστιν ἑξηκοστόν. καὶ περιέχεται ὑπὸ τῶν ΛΒ, ΒΖ, ἑκατέρας οὔσης δευτέρου ἑξηκοστοῦ. ὥστε δεύτερα ἑξηκοστὰ ἐπὶ δεύτερα τέταρτα ποιεῖ. καὶ ἑξῆς ὁμοίως τῇ κατατομῇ τῶν εὐθειῶν καταχρώμενοι εὑρήσομεν καὶ τὰ ὑπὸ τῶν λοιπῶν ἑξηκοστῶν εἴδη.

Ἄλλως.

Δεδειγμένου δʼ ἡμῖν ὅτι ἡ μοῖρα ἐφʼ ὃ δʼ ἂν εἶδος πολλαπλασιασθῇ αὐτὸ τὸ εἶδος φυλάττει, εἴτʼ ἐπὶ πρῶτα, ἑξηκοστὰ πρῶτα, εἴτε ἐπὶ δεύτερα δεύτερα, εἴτε ἐπὶ τρίτα τρίτα, καὶ ἑξῆς, δείξομεν διʼ ἀναλογίας τὰ ἐκ τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῶν ἑξηκοστῶν γινόμενα εἴδη ἐπὶ ἀριθμῶν ποιούμενοι τὴν ἀπόδειξιν, ἐπεὶ καὶ ὁ Πτολεμαῖος ἐν τοῖς πολλαπλασιασμοῖς αὐτῶν φησιν «τὸν γενόμενον ἀριθμὸν διεκβαλοῦμεν».

`456`

Ἐκκείσθω ὡς ὑπογέγραπται κατὰ τὸ ἑξῆς τό τε μοιριαῖον μέγεθος καὶ τὰ τῶν ἑξηκοστῶν. ἐπεὶ οὖν τρεῖς ἀριθμοὶ ἀνάλογόν εἰσιν ὡς μοῖρα πρὸς πρῶτα ἑξηκοστὰ οὕτω πρῶτα πρὸς δεύτερα, ἕκαστον γὰρ εἶδος ἑκάστου ἑξηκονταπλάσιον, τὸ ἄρα ὑπὸ πρώτου καὶ τρίτου ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τοῦ δευτέρου, τουτέστιν τὸ ὑπὸ τῆς μοίρας καὶ δευτέρων ἑξηκοστῶν ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ πρώτων ἑξηκοστῶν. ἀλλὰ τὸ ὑπὸ μοίρας καὶ δευτέρων ἑξηκοστῶν δεύτερα ἑξηκοστὰ ποιεῖ, ἐπειδήπερ ὡς ἐδείκνυμεν ἡ μοῖρα ἐφʼ ὃ δʼ ἂν εἶδος πολλαπλασιασθῇ αὐτὸ τὸ εἶδος ποιεῖ. καὶ πρῶτα ἄρα ἑξηκοστὰ ἐπὶ πρῶτα ἑξηκοστὰ δεύτερα ἑξηκοστὰ ποιεῖ.

Δεικτέον ὅτι καὶ τὰ πρῶτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ δεύτερα τρίτα ποιεῖ.

Πάλιν γὰρ ἐπεὶ ὡς μοῖρα πρὸς πρῶτα ἑξηκοστὰ οὕτως δεύτερα πρὸς τρίτα, τὸ ἄρα ὑπὸ πρώτου καὶ τετάρτου ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ δευτέρου καὶ τρίτου. τὸ ἄρα ὑπὸ μοίρας καὶ τρίτων ἑξηκοστῶν ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ πρώτων καὶ δευτέρων ἑξηκοστῶν. ἀλλὰ τὸ ὑπὸ μοίρας καὶ τρίτων ἑξηκοστῶν τρίτα ἑξηκοστὰ ποιεῖ· καὶ πρῶτα ἄρα ἑξηκοστὰ ἐπὶ δεύτερα τρίτα ἑξηκοστὰ ποιεῖ.

Ἔτι δὲ πρῶτα ἐπὶ τρίτα τέταρτα ποιεῖ τόνδε τὸν τρόπον. ἐπεὶ γάρ ἐστιν ὡς μοῖρα πρὸς πρῶτα ἑξηκοστὰ οὕτως τρίτα πρὸς τέταρτα, τὸ ἄρα ὑπὸ μοίρας καὶ τετάρτου ἑξηκοστοῦ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ πρώτου καὶ τρίτου ἑξηκοστοῦ. ἀλλὰ τὰ ὑπὸ μοίρας καὶ τετάρτου ἑξηκοστοῦ τέταρτα ἑξηκοστὰ ποιεῖ. καὶ πρῶτα ἄρα ἑξηκοστὰ ἐπὶ τρίτα τέταρτα ποιεῖ.

Ὡσαύτως δὲ τὰ πρῶτα ἐπὶ μὲν τὰ τέταρτα πέμπτα ποιεῖ, ἐπὶ δὲ τὰ πέμπτα ἕκτα καὶ ἑξῆς.

Πάλιν δὴ δεικτέον ὅτι δεύτερα ἐπὶ δεύτερα τέταρτα ποιεῖ.

Ἐπεὶ γάρ ἐστιν ὡς πρῶτα ἑξηκοστὰ πρὸς δεύτερα οὕτω δεύτερα πρὸς τρίτα, τὸ ἄρα ὑπὸ πρώτων καὶ τρίτων ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῶν δευτέρων. ἀλλὰ τὸ ὑπὸ πρώτων καὶ τρίτων ἐδείξαμεν τέταρτα γινόμενα. καὶ δεύτερα ἄρα ἐπὶ δεύτερα τέταρτα ποιεῖ.

Δεικτέον δὴ ὅτι καὶ δεύτερα ἐπὶ τρίτα, πέμπτα ποιεῖ. ἐπεὶ γάρ ἐστιν ὡς πρῶτα ἑξηκοστὰ πρὸς δεύτερα οὕτω τρίτα πρὸς τέταρτα, τὸ ἄρα ὑπὸ πρώτων καὶ τετάρτων ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ δευτέρων καὶ τρίτων. ἀλλὰ τὸ ὑπὸ πρώτων καὶ τετάρτων ἐδείχθη ἑξηκοστῶν πέμπτων. καὶ δεύτερα ἄρα ἑξηκοστὰ ἐπὶ τρίτα πέμπτα ἑξηκοστὰ ποιεῖ.

Ὁμοίως δὲ καὶ δεύτερα ἑξηκοστὰ ἐπὶ μὲν τέταρτα ἕκτα ποιήσει, ἐπὶ δὲ πέμπτα ἕβδομα, καὶ ἑξῆς ἀκολούθως.

`457`

Ἔτι γε μὴν τὰ τρίτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ τὰ τρίτα πολλαπλασιαζόμενα ἕκτα ἑξηκοστὰ ποιήσει.

Ἐπεὶ γὰρ πάλιν ἐστὶν ὡς δεύτερα ἑξηκοστὰ πρὸς τρίτα οὕτως τρίτα πρὸς τέταρτα, τὸ ἄρα ὑπὸ δευτέρων καὶ τετάρτων γινόμενα ἴσα ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῶν τρίτων. τὰ δὲ ὑπὸ δευτέρων καὶ τετάρτων ἐπεδείξαμεν ἕκτα ὄντα ἑξηκοστά. καὶ τρίτα ἄρα ἑξηκοστὰ ἐφʼ ἑαυτὰ πολλαπλασιαζόμενα ἕκτα ποιήσει ἑξηκοστά. Καὶ ἔτι τρίτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ τέταρτα ἕβδομα, καὶ ἑξῆς ἀκολούθως.

Καὶ τῶν πολλαπλασιασμῶν ἡμῖν σαφηνισθέντων, φανεροί εἰσιν οἱ μερισμοὶ τῶν προκειμένων εἰδῶν. τὰ γὰρ πρῶτα ἑξηκοστὰ παρὰ μὲν μοίρας μεριζόμενα ἤτοι παραβαλλόμενα πρῶτα ἑξηκοστὰ ποιήσει, παρὰ δὲ πρῶτα ἑξηκοστὰ μοίρας. τὰ δὲ δεύτερα ἑξηκοστὰ παρὰ μὲν μοίρας μεριζόμενα δεύτερα ποιεῖ, παρὰ δὲ δεύτερα μοίρας ποιήσει, παρὰ δὲ πρῶτα ἑξηκοστὰ πρῶτα. τὰ δὲ τρίτα ἑξηκοστὰ παρὰ μὲν μοίρας παραβαλλόμενα τρίτα ἑξηκοστὰ ποιήσει, παρὰ δὲ πρῶτα δεύτερα, παρὰ δὲ δεύτερα πρῶτα. καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ὁμοίως.

Οἷον ἔστω τὸ ΑΔ χωρίον ἑξηκοστῶν πρώτων, ἡ δὲ ΑΒ μοιρῶν. δῆλον οὖν ὅτι ἐὰν τὸ ΑΔ χωρίον παραβάλωμεν παρὰ τὴν ΑΒ τὴν ΑΓ πλάτος ποιήσει ἑξηκοστῶν πρώτων, ἐπεὶ καὶ μοῖρα ἐπὶ πρῶτα ἑξηκοστὰ ἑξηκοστὰ πρῶτα ποιεῖ. ἐὰν δὲ παρὰ τὴν ΑΓ πρώτων ἑξηκοστῶν οὖσαν, τὴν ΑΒ ποιήσει μοιρῶν τυγχάνουσαν.

`458`

Πάλιν ἔστω τὸ μὲν ΑΔ χωρίον δευτέρων ἑξηκοστῶν. δῆλον οὖν πάλιν ἐὰν παραβληθῇ τὸ ΑΔ χωρίον παρὰ τὴν ΑΒ μοιρῶν τὴν ΑΓ ποιήσει δευτέρων ἑξηκοστῶν, ἐπεὶ καὶ μοῖρα ἐπὶ δεύτερα ἑξηκοστὰ ἑξηκοστὰ δεύτερα ποιήσει. ἐὰν δὲ τῆς ΑΒ πρώτων οὔσης ἑξηκοστῶν παραβληθῇ τὸ ΑΔ χωρίον παρὰ τὴν ΑΒ, τὴν ΑΓ ποιήσει πρώτων πάλιν ἑξηκοστῶν, ἐπεὶ καὶ πρῶτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ πρῶτα ποιεῖ δεύτερα. πάλιν ἔστω τὸ ΑΔ χωρίον τρίτων ἑξηκοστῶν. ἐὰν μὲν πάλιν τῆς ΑΒ μοιρῶν τυγχανούσης παραβάλωμεν τὸ ΑΔ παρὰ τὴν ΑΒ, ἔσται ἡ ΑΓ τρίτων ἑξηκοστῶν. ἐὰν δὲ παρὰ τὴν ΑΓ τρίτα ἑξηκοστά, εὑρεθήσεται ἡ ΑΒ μοιρῶν. ἐὰν δὲ ἡ ΑΒ πρώτων τυγχάνῃ ἑξηκοστῶν εὑρεθήσεται ἡ ΑΓ δευτέρων καὶ ὁμοίως ἐπὶ τῶν λοιπῶν.

Ἔτι δὲ δείξομεν καὶ πῶς ἂν τριῶν εἰδῶν δοθέντων, τουτέστιν μοιρῶν καὶ πρώτων ἑξηκοστῶν καὶ δευτέρων, ὁ ἐκ τοῦ πολλαπλασιασμοῦ αὐτῶν συναγόμενος ἀριθμὸς λαμβάνεται, καὶ τὸ ἀνάπαλιν, πῶς ἂν δοθέντος τινὸς ἀριθμοῦ τῶν αὐτῶν τριῶν εἰδῶν ἢ καὶ πλειόνων, ὁ μερισμὸς ἤτοι ἡ παραβολὴ αὐτοῦ γίνεται παρὰ τὰ εἰρημένα εἴδη. καὶ δέον ἔστω ἐπὶ τῶν ἐν τῇ συντάξει ἀριθμῶν τὸ τοιοῦτον ἐφοδεῦσαι.

Ἔστω δὴ λαβόντας ἡμᾶς τὴν τοῦ δεκαγώνου πλευρὰν ὡς δειχθήσεται τυγχάνουσαν μοιρῶν λζ δ νε ἐφʼ ἑαυτὴν ποιῆσαι. Ἐκτίθεμαι αὐτὴν καὶ πάλιν αὐτὴν ὑφʼ αὑτὴν ὡς ὑπογέγραπται. καὶ πρότερον πολλαπλασιάσας λζ μοίρας ἐφʼ ἑαυτὰς καὶ ἐπὶ τὰ πρῶτα καὶ δεύτερα ἑξηκοστά, ἔπειτα τὰ πρῶτα ἑξηκοστὰ ἐπὶ τὰς λζ μοίρας καὶ ἐφʼ ἑαυτὰ καὶ ἐπὶ τὰ δεύτερα ἑξηκοστά, καὶ ἔτι τὰ δεύτερα ἑξηκοστὰ ἐπί τε τὰς μοῖρας καὶ τὰ πρῶτα ἑξηκοστὰ καὶ ἐφʼ ἑαυτά, καὶ οὕτως ἡμῖν ἔσται ὁ πολλαπλασιασμὸς προχειρότερον εἰλημμένος.

`459`

Αἱ μὲν οὖν μοῖραι λζ ἐφʼ ἑαυτὰς πολλαπλασιασθεῖσαι συνάγουσιν μοίρας ͵ατξθ, ἐπὶ δὲ τὰ πρῶτα ἑξηκοστὰ δ πρῶτα ἑξηκοστὰ ρμη, καὶ ἔτι ἐπὶ τὰ νε δεύτερα ἑξηκοστὰ ͵βλε. ἔπειτα τὰ πρῶτα δ ἑξηκοστὰ ἐπὶ τὰς λζ μοίρας συνάγουσιν πάλιν πρῶτα ἑξηκοστὰ ρμη· τὰ δὲ πρῶτα δ ἑξηκοστὰ ἐφʼ ἑαυτὰ ποιοῦσιν δεύτερα ἑξηκοστὰ ιϛ· ἐπὶ δὲ τὰ νε δεύτερα ποιοῦσι τρίτα ἑξηκοστὰ σκ. πάλιν τὰ δεύτερα ἑξηκοστὰ νε ἐπὶ τὰς λζ μοίρας συνάγουσιν δεύτερα ἑξηκοστὰ ͵βλε· καὶ πάλιν τὰ νε δεύτερα ἐπὶ τὰ δ πρῶτα ποιοῦσι τρίτα σκ· καὶ ἔτι τὰ νε δεύτερα ἐφʼ ἑαυτὰ συνάγουσιν τέταρτα ἑξηκοστὰ ͵γκε. καὶ ἔσται ἡ τῶν ἀριθμῶν τάξις ὡς ὑπογέγραπται.

`460`

Συνάγονται δὲ τοῦτον τὸν τρόπον· πρότερον τὰ ͵γκε ἑξηκοστὰ τέταρτα μερίσαντες παρὰ τὸν ξ ποιοῦμεν ἑξηκοστὰ τρίτα μὲν ν τέταρτα δὲ κε. ἔπειτα τὰ τρίτα ἑξηκοστὰ μετὰ τῶν ἀπὸ τῶν τετάρτων γενομένων ν συναγόμενα υϙ ποιεῖ δεύτερα η καὶ τρίτα ι. καὶ ἀκολούθως τὰ δεύτερα συναγόμενα ͵δϙδ ποιεῖ πρῶτα ἑξηκοστὰ ξη καὶ δεύτερα ιδ. καὶ ἔτι τὰ πρῶτα ἑξηκοστὰ συναγόμενα τξδ ποιεῖ μοίρας ϛ καὶ πρῶτα ἑξηκοστὰ δ. καὶ γίνονται ὁμοῦ μοῖραι ͵ατοε καὶ ἑξηκοστὰ δ ιδ ι κε. διὸ καὶ παρατιθεὶς αὐτὰ ὁ Πτολεμαῖος ἐν τοῖς ἑξῆς καὶ μέχρι δευτέρων ἑξηκοστῶν ποιούμενος τὴν παράθεσιν ἐξέθετο ͵ατοε δ ιδ ἔγγιστα. ὡσαύτως δὲ καὶ ἂν διάφοροι τυγχάνωσιν οἱ ἀριθμοὶ πολλαπλασιάζονται.

`461`

Ἔστω δὲ καὶ ἀνάπαλιν δοθέντα ἀριθμὸν μερίσαι παρά τε μοίρας καὶ πρῶτα καὶ δεύτερα ἑξηκοστά. ἔστω ὁ δοθεὶς ἀριθμὸς ὁ ͵αφιε κ ιε· καὶ δέον ἔστω μερίσαι αὐτὸν παρὰ τὸν κε ιβ ι, τουτέστιν εὑρεῖν ποσάκις ἐστὶν ὁ κε ιβ ι ἐν τῷ ͵αφιε κ ιε.

`462`

Μερίζομεν αὐτὸν πρῶτον παρὰ τὸν ξ, ἐπειδήπερ ὁ παρὰ τὸν ξα ὑπερπίπτει καὶ ἀφαιροῦμεν ἑξηκοντάκι τόν τε κε καὶ τὸν ιβ καὶ ἔτι τὸν ι. καὶ πρότερον τὸν κε, καὶ γίνονται ͵αφ. εἶτα ἐπὶ τῶν λοιπῶν μοιρῶν ιε κ ιε ἀναλύσαντες τὰς ιε μοίρας εἰς πρῶτα ἑξηκοστὰ καὶ προσθέντες αὐτοῖς τὰ πρῶτα ἑξηκοστὰ κ ἀπὸ τῶν γενομένων ϡκ πρῶτα πάλιν ἑξηκοστὰ ἀφαιροῦμεν ἑξηκοντάκις τὰ ιβ τουτέστιν ψκ· καὶ ἔτι ἀπὸ τῶν λοιπῶν πρώτων ἑξηκοστῶν σ καὶ δευτέρων ιε ἀφαιροῦμεν ἑξηκοντάκις πάλιν τὰ ι· γίνεται δεύτερα μὲν ἑξηκοστὰ χ, πρῶτα δὲ ι. εἶτα πάλιν τὰ ὑπολιπέντα πρῶτα ἑξηκοστὰ ρϙ καὶ δεύτερα ιε μερίζομεν παρὰ τὸν κε, καὶ γίνεται ὁ μερισμὸς παρὰ ζ· ὑπερπίπτει γὰρ παρὰ τὸν η. καὶ τὰ γενόμενα ἐκ τῆς παραβολῆς ἑξηκοστὰ πρῶτα ροε ἀφείλομεν ἀπὸ τῶν ρϙ πρώτων ἑξηκοστῶν. ἔπειτα τὰ λοιπὰ ιε πρῶτα ἑξηκοστὰ ἀναλύσαντες εἰς δεύτερα ϡ καὶ προσθέντες αὐτοῖς τὰ δεύτερα ἑξηκοστὰ ιε, ἀπὸ τῶν γενομένων ϡιε ἀφαιροῦμεν ἑπτάκις τὰ ιβ πρῶτα ἑξηκοστά, τουτέστιν πδ δεύτερα ἑξηκοστά, διὰ τὸ καὶ τὰ ζ πρῶτα εἶναι ἑξηκοστά. καὶ ὑπολείπεται λοιπὰ ωλα δεύτερα ἑξηκοστά. καὶ ἔτι ἀφελοῦμεν ὁμοίως ἑπτάκις καὶ τὰ ι δεύτερα ἑξηκοστά, ἃ γίνεται τρίτα ἑξηκοστὰ ο, τουτέστιν δεύτερον α καὶ τρίτα ι. καὶ λοιπὰ ὑπελίπη δεύτερα ἑξηκοστὰ ωκθ καὶ τρίτα ν. ταῦτα πάλιν παρὰ τὸν κε. καὶ γίνεται ὁ μὲν μερισμὸς παρὰ τὸν λγ, ἐκ δὲ τῆς παραβολῆς ωκε δεύτερα ἑξηκοστά. καὶ λοιπὰ ὑπελίπη δεύτερα ἑξηκοστὰ δ, τρίτα δὲ ν, ὁμοῦ δὲ τρίτα σϙ. ἔπειτα πάλιν ἀφείλομεν τὰ ιβ πρῶτα ἑξηκοστὰ τριακοντάκι καὶ τρὶς καὶ γίνεται τρίτα τϙϛ, ὡς ποιεῖν ἔγγιστα τὸν μερισμὸν τὸν ͵αφιε κ ιε παρὰ τὸν κε ιβ ι, ξ ζ λγ, ἐπεὶ καὶ ἐὰν ταῦτα πολλαπλασιάσωμεν ἐπὶ τὰ κε ιβ ι συνάγεται ὁ ͵αφιε κ ιε ἔγγιστα.

  
͵αφιε κ ιε κε ιβ ι ξ ζ λγ

## License and provenance

Eulogikon publishes public-domain Greek texts in cleaned, structured, readable form and makes no copyright claim over that preparation (Public Domain Mark 1.0, https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/). Cite as `eul_wid: spw-af`.
